ކޮންމެ ދުވަހަކީ މާތް الله އަހަރެމެންނަށް ދެއްވައިފައިވާ ގިނަގުނަ ނިޢުމަތްތަކަށް ޝުކުރުވެރިވާން ޖެހޭ ދުވަހެކެވެ. އެ ނިޢުމަތްތަކާ މެދު ވިސްނައި ފިކުރުކުރާން ޖެހޭ ދުވަހެކެވެ. އެއީ، މާތް الله ދެއްވައިފައިވާ އަގުބޮޑު ނިޢުމަތްތަކުން މަޙުރޫމުވުމުގެ ކުރީން އެ ނިޢުމަތްތަކުގެ ބޭނުން ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ހިފުމަށް ޓަކައެވެ.
މާތް الله ދެއްވި ނިޢުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން އިންސާނާ އެންމެ އަވަހަށް ހަނދާން ނެތޭ އެއް ނިޢުމަތަކީ، ވަގުތުގެ ނިޢުމަތެވެ. ކީރިތި މާތް ނަބިއްޔާ ﷺ ޙަދީޘްކުރައްވައިފައިވާ ބަސްފުޅެއްގެ މާނައިގައި ވެއެވެ. "ގިނަ ބަޔަކު އޭގެ އަގު ވަޒަން ނުކުރާ އަދި އެއަށް ފަރުވާ ކުޑަކުރާ، ދެ ނިޢުމަތެއް ވެއެވެ. އެއީ ޞިއްޙަތާއި ހުސް ވަގުތެވެ." އެހެންކަމުން އިސްލާމްދީނުގައި ވަގުތަށް ދީފައިވާ މުހިންމުކަން ވަރަށް ބޮޑެވެ. ދުވާލާއި ރޭގަނޑުގެ މުހިންމު ވަގުތުތައް ގަންދެއްވައި الله تَعَالَى ހުވައި ވަޙީކުރައްވައިފައިވުމުން އެ ކަން ވަރަށް ރަނގަޅަށް ހާމަވެއެވެ. الله تَعَالَى އެއްޗެއް ގަންދެއްވައި ބަސް ވަޙީކުރައްވާނީ އެކަލާގެ ޙަޟުރަތުގައި އޭގެ މުހިންމުކަން ބަޔާންކޮށްދެއްވުމަށް ޓަކައެވެ. މި ކަމުން އެނގި ކަށަވަރުވަނީ الله تَعَالَى ވަގުތަށް ދެއްވައިފައިވާ މަތިވެރި ދަރަޖައެވެ.
ޙަޔާތުގެ ހުޅުކޮޅު ނިވުމުގެ ކުރީން އަމިއްލަ ނަފުސު މުރާޖަޢާކުރާން އަވަސްވެގަންނާން ޖެހެއެވެ. މާތް اللهއަށް ނިޔަތް ޚާލިޞްކޮށް ކިޔަމަންތެރިވުމުގައި އަހަރެމެން ހޭދަކުރަނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ހިސާބުކުރާންޖެހެއެވެ. އީމާންކަމުގެ ރުކުންތައް ހިތުގައި ކަށަވަރުވެފައިވޭތޯއާއި އިސްލާމްކަމުގެ ރުކުންތައް އަދާކުރެވޭތޯ ކަށަވަރުކުރާންޖެހެއެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ މަޤުޞަދުތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް ޙަޔާތުން ހުސްކުރެވެނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ދެނެގަންނާން ޖެހެއެވެ. ޤުރްއާންކިޔެވުމާއި، މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމާއި ވެރީންނަށް އިޙުތިރާމުކޮށް ކިޔަމަންގަތުމާއި ގާތްތިމާގެމީހުންނަށް އެހީތެރިވެ، ހެޔޮ ކަންކަމަށް އަމުރުކުރުމާއި ނުބައި ކަންތައް ނަހީކުރުން ފަދަ ދީނުގެ ކަންތައްތަކަށް ރައްކާތެރިވުމަށް ހޭދަކުރެވެނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ބަލާން ޖެހެއެވެ. އަދި މާތް اللهއަށް އުރެދުމުގައި، ހަޔާތުން ހޭދަކުރެވެނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ވެސް ދެނެގަންނާން ޖެހެއެވެ.
މި ދުނިޔޭގައި އިންސާނާ ވޭތުކުރާ ކޮންމެ ވަގުތުކޮޅެއް އިންސާނާގެ ޙަޔާތުން މަދުވެ އޭނާގެ އަޖަލާ ގާތްކުރުވައެވެ. އަލްއިމާމުލްޙަސަނުލް ބަޞްރީ ރަޙިމަހުالله ވިދާޅުވެފައިވާ މަޝްހޫރު ބަސްފުޅެއްގައިވެއެވެ. "އޭ އާދަމުގެ ދަރިޔާއެވެ! ތިބާއީ ދުވަސްތަކެކެވެ. ފާއިތުވާ ކޮންމެ ދުވަހަކީ ތިބާގެ ޢުމުރުން މަދުވާ ދުވަހެކެވެ." ވީމާ ޣާފިލުކަމުގެ ނިދީގައިވަނިކޮށް، ޙަޔާތުގެ ނިމުން އައިސް ތިބާއާ ބައްދަލުކޮށްފާނެތެވެ. އެހެންކަމުން ޣާފިލުކަމުގެ ނިދީން ހޭލައި ހެޔޮ ޢަމަލުކުރާށެވެ! އެހެނީ ދުނިޔޭގައި އޮތީ ޢަމަލުކުރުމެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި އޮތީ ހިސާބުބެއްލެވުމެވެ.
މި ޙަޤީޤަތާ މެދު ވިސްނައި ފިކުރުކޮށް ޢިބުރަތް ޙާޞިލުކުރަނީ ކޮންބައެއްހެއްޔެވެ؟ އެއްވެސް މީހަކަށް އެ މީހަކު މަރުވާނޭ ވަގުތެއް ނޭނގޭނެއެވެ. އެކަމަކު އެނގި ކަށަވަރުވާ ޙަޤީޤަތަކީ ކޮންމެ ނަފުސެއްމެ މަރުގެ ރަހަ ދެކޭނޭކަމެވެ. މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "ކޮންމެ أمّةއަކަށްމެ أجلއެއް ވެއެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ أجل އައުމުން، އެންމެ ހިނދުކޮޅަކަށް ވެސް އެއުރެންނަކަށް ލަހެއް ނުކުރައްވާ ހުށްޓެވެ. އަދި އަވަހެއް ވެސް ނުމެ ކުރައްވާ ހުށްޓެވެ." (ސޫރަތުލް އަޢުރާފް: 34)
ބޭކާރު ގޮތުގައި ވަގުތު ހޭދަކުރުމުގެ ސަބަބުން އިންސާނާ އިންތިހާއަށް ހިތާމަކުރާނެ ދެ ޙާލަތެއް ﷲ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى ވަނީ، ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި ބަޔާންކުރައްވައިފައެވެ. އޭގެތެރެއިން ފުރަތަމަ ޙާލަތަކީ: މަރު އައިސް އިންސާނާއާ ބައްދަލުކުރާ ޙާލަތެވެ. އެ ހިނދު އަޅާ ﷲއަށް ދަންނަވާނެތެވެ. "އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ކައިރި أجلއަކަށް އިބަރަސްކަލާނގެ މިއަޅާ ފަސްކުރައްވާނެނަމަ ކޮންފަދަތޯއެވެ؟ ފަހެ، އޭރުން ތިމަންއަޅާ صدقاتކޮށް، صالح އަޅުންގެ ތެރެއިންވާހުށީމެވެ." ނަމަވެސް އެއީ އެއްވެސް އިންސާނަކަށް ލިބޭނޭ ފުރުޞަތެއްނޫންކަން ބަޔާންކުރައްވައި މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "އަދި الله، އެއްވެސް نفسއެއް، އޭގެ أجل އަންނަ ހިނދު، ފަހެއްނުކުރައްވާނެތެވެ. އަދި اللهއީ، ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ކަންތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ."
ދެވަނަ ޙާލަތަކީ: ޤިޔާމަތްދުވަހު اللهއަށް އުރެދުނު އިންސާނާ އެކަލާނގެ ގަދަފަދަ އަޒާބަށް ހުށަހެޅޭނޭ ޙާލަތެވެ. އެ ހިނދު އޭނާ الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىއަށް ދަންނަވާނެތެވެ. މި އަޅާޔަށް އަދި އެއް ފަހަރު ދުނިޔެއަށް رجوعވުމެއް ލިބޭނޭ ނަމަ ކިހައި ރަނގަޅުހެއްޔެވެ؟ އެއިރުން ތިމަން އަޅާ ވާހުށީ، إحسانތެރީންގެ ތެރެއިންނެވެ. މި ޙާލަތު ސިފަކުރައްވައި މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "އެއުރެން ނަރަކައިގެ ކުރިމަތީގައި ބައިތިއްބަވާހިނދު ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެ ނަމައެވެ. ދެން އެއުރެން ބުނާނެތެވެ. އޭ ސަހަރޯއެވެ! ތިމަންމެން (ދުނިޔެއަށް) އަނބުރައި ފޮނުއްވާނެ ނަމަ ކޮންފަދަހެއްޔެވެ؟ އެއިރުން ތިމަންމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ آيةތައް ދޮގެއް ނުކާނޫއެވެ. އަދި އީމާންވީ މީހުންގެ ތެރެއިން ތިމަންމެން ވާނޫއެވެ."
ވަގުތަކީ ނުހަނު އަގުބޮޑު އަދި އެހައިމެ ހަލުއިކަމާއެކު ފާއިތުވެދާ އެއްޗެކެވެ! ގެއްލިއްޖެ ވަގުތަކީ އަނބުރާ ލިބޭނޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން ތިބާއަށް الله ދެއްވި ޢުމުރުގެ ދުވަސްތައް ހެޔޮގޮތުގައި ހޭދަކުރާށެވެ! ދުނިޔޭގައި ތިބާ ވަގުތު ހޭދަކުރި ގޮތުގެ ހިސާބު ޤިޔާމަތްދުވަހުން ބެއްލެވި، އެ ކަމުގެ ޖަޒާ ތިބާއަށް ފުރިހަމައަށް ދެއްވޭނޭކަން ހަނދާންކުރާށެވެ! މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "ފަހެ، ޒައްރެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް، ހެޔޮ ކަމެއް ކޮށްފި މީހާ، އޭނާ އެ ކަން ދެކޭނެތެވެ. އަދި ޛައްރެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް، ނުބައިކަމެއް ކޮށްފި މީހާ، އޭނާ އެ ކަން ދެކޭނެތެވެ." (ސޫރަތުއް ޒަލްޒަލާ: 7-8)
އެހެންކަމުން ޙަޔާތުގެ އެންމެ ސިކުންތެއްވެސް ފައިދާއެއްނެތް ގޮތުގައި ހޭދަނުކުރުމަށް ވިސްނުން ބައްޓަންކުރަން ޖެހެއެވެ. އަދި މާތް اللهގެ މި ބަސްފުޅާ މެދު ވިސްނައި ސުވަރުގޭގެ އެންމެ މަތިވެރި ދަރަޖަ ލިބުމަށް ގަދައަޅައި މަސައްކަތް ކުރާ ބަޔަކަށް އެންމެންވެސް ވާންޖެހެއެވެ. މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "ވާދަކޮށް ކުރިއަރައިދާ މީހުން ސުވަރުގޭގެ ނިޢުމަތްތަކާ މެދުގައި ވާދަކޮށް ކުރިއަރައިދާހުށިކަމެވެ!"
މަސްދަރު: (20 މާރިޗު 2026 ހުކުރު ދުވަހުގެ ޚުޠުބާ)
ޙަޔާތުގެ ހުޅުކޮޅު ނިވުމުގެ ކުރީން އަމިއްލަ ނަފުސު މުރާޖަޢާކުރާން އަވަސްވެގަންނާން ޖެހެއެވެ. މާތް اللهއަށް ނިޔަތް ޚާލިޞްކޮށް ކިޔަމަންތެރިވުމުގައި އަހަރެމެން ހޭދަކުރަނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ހިސާބުކުރާންޖެހެއެވެ. އީމާންކަމުގެ ރުކުންތައް ހިތުގައި ކަށަވަރުވެފައިވޭތޯއާއި އިސްލާމްކަމުގެ ރުކުންތައް އަދާކުރެވޭތޯ ކަށަވަރުކުރާންޖެހެއެވެ. އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ މަޤުޞަދުތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް ޙަޔާތުން ހުސްކުރެވެނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ދެނެގަންނާން ޖެހެއެވެ. ޤުރްއާންކިޔެވުމާއި، މައިންބަފައިންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމާއި ވެރީންނަށް އިޙުތިރާމުކޮށް ކިޔަމަންގަތުމާއި ގާތްތިމާގެމީހުންނަށް އެހީތެރިވެ، ހެޔޮ ކަންކަމަށް އަމުރުކުރުމާއި ނުބައި ކަންތައް ނަހީކުރުން ފަދަ ދީނުގެ ކަންތައްތަކަށް ރައްކާތެރިވުމަށް ހޭދަކުރެވެނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ބަލާން ޖެހެއެވެ. އަދި މާތް اللهއަށް އުރެދުމުގައި، ހަޔާތުން ހޭދަކުރެވެނީ ކިހައި ވަގުތެއްތޯ ވެސް ދެނެގަންނާން ޖެހެއެވެ.
މި ދުނިޔޭގައި އިންސާނާ ވޭތުކުރާ ކޮންމެ ވަގުތުކޮޅެއް އިންސާނާގެ ޙަޔާތުން މަދުވެ އޭނާގެ އަޖަލާ ގާތްކުރުވައެވެ. އަލްއިމާމުލްޙަސަނުލް ބަޞްރީ ރަޙިމަހުالله ވިދާޅުވެފައިވާ މަޝްހޫރު ބަސްފުޅެއްގައިވެއެވެ. "އޭ އާދަމުގެ ދަރިޔާއެވެ! ތިބާއީ ދުވަސްތަކެކެވެ. ފާއިތުވާ ކޮންމެ ދުވަހަކީ ތިބާގެ ޢުމުރުން މަދުވާ ދުވަހެކެވެ." ވީމާ ޣާފިލުކަމުގެ ނިދީގައިވަނިކޮށް، ޙަޔާތުގެ ނިމުން އައިސް ތިބާއާ ބައްދަލުކޮށްފާނެތެވެ. އެހެންކަމުން ޣާފިލުކަމުގެ ނިދީން ހޭލައި ހެޔޮ ޢަމަލުކުރާށެވެ! އެހެނީ ދުނިޔޭގައި އޮތީ ޢަމަލުކުރުމެވެ. އަދި އާޚިރަތުގައި އޮތީ ހިސާބުބެއްލެވުމެވެ.
މި ޙަޤީޤަތާ މެދު ވިސްނައި ފިކުރުކޮށް ޢިބުރަތް ޙާޞިލުކުރަނީ ކޮންބައެއްހެއްޔެވެ؟ އެއްވެސް މީހަކަށް އެ މީހަކު މަރުވާނޭ ވަގުތެއް ނޭނގޭނެއެވެ. އެކަމަކު އެނގި ކަށަވަރުވާ ޙަޤީޤަތަކީ ކޮންމެ ނަފުސެއްމެ މަރުގެ ރަހަ ދެކޭނޭކަމެވެ. މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "ކޮންމެ أمّةއަކަށްމެ أجلއެއް ވެއެވެ. ފަހެ، އެއުރެންގެ أجل އައުމުން، އެންމެ ހިނދުކޮޅަކަށް ވެސް އެއުރެންނަކަށް ލަހެއް ނުކުރައްވާ ހުށްޓެވެ. އަދި އަވަހެއް ވެސް ނުމެ ކުރައްވާ ހުށްޓެވެ." (ސޫރަތުލް އަޢުރާފް: 34)
ބޭކާރު ގޮތުގައި ވަގުތު ހޭދަކުރުމުގެ ސަބަބުން އިންސާނާ އިންތިހާއަށް ހިތާމަކުރާނެ ދެ ޙާލަތެއް ﷲ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى ވަނީ، ކީރިތި ޤުރްއާނުގައި ބަޔާންކުރައްވައިފައެވެ. އޭގެތެރެއިން ފުރަތަމަ ޙާލަތަކީ: މަރު އައިސް އިންސާނާއާ ބައްދަލުކުރާ ޙާލަތެވެ. އެ ހިނދު އަޅާ ﷲއަށް ދަންނަވާނެތެވެ. "އަޅުގެ ވެރިރަސްކަލާކޮ! ކައިރި أجلއަކަށް އިބަރަސްކަލާނގެ މިއަޅާ ފަސްކުރައްވާނެނަމަ ކޮންފަދަތޯއެވެ؟ ފަހެ، އޭރުން ތިމަންއަޅާ صدقاتކޮށް، صالح އަޅުންގެ ތެރެއިންވާހުށީމެވެ." ނަމަވެސް އެއީ އެއްވެސް އިންސާނަކަށް ލިބޭނޭ ފުރުޞަތެއްނޫންކަން ބަޔާންކުރައްވައި މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "އަދި الله، އެއްވެސް نفسއެއް، އޭގެ أجل އަންނަ ހިނދު، ފަހެއްނުކުރައްވާނެތެވެ. އަދި اللهއީ، ތިޔަބައިމީހުން ކުރާ ކަންތައް މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެއެވެ."
ދެވަނަ ޙާލަތަކީ: ޤިޔާމަތްދުވަހު اللهއަށް އުރެދުނު އިންސާނާ އެކަލާނގެ ގަދަފަދަ އަޒާބަށް ހުށަހެޅޭނޭ ޙާލަތެވެ. އެ ހިނދު އޭނާ الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىއަށް ދަންނަވާނެތެވެ. މި އަޅާޔަށް އަދި އެއް ފަހަރު ދުނިޔެއަށް رجوعވުމެއް ލިބޭނޭ ނަމަ ކިހައި ރަނގަޅުހެއްޔެވެ؟ އެއިރުން ތިމަން އަޅާ ވާހުށީ، إحسانތެރީންގެ ތެރެއިންނެވެ. މި ޙާލަތު ސިފަކުރައްވައި މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "އެއުރެން ނަރަކައިގެ ކުރިމަތީގައި ބައިތިއްބަވާހިނދު ކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާނެ ނަމައެވެ. ދެން އެއުރެން ބުނާނެތެވެ. އޭ ސަހަރޯއެވެ! ތިމަންމެން (ދުނިޔެއަށް) އަނބުރައި ފޮނުއްވާނެ ނަމަ ކޮންފަދަހެއްޔެވެ؟ އެއިރުން ތިމަންމެންގެ ވެރިރަސްކަލާނގެ آيةތައް ދޮގެއް ނުކާނޫއެވެ. އަދި އީމާންވީ މީހުންގެ ތެރެއިން ތިމަންމެން ވާނޫއެވެ."
ވަގުތަކީ ނުހަނު އަގުބޮޑު އަދި އެހައިމެ ހަލުއިކަމާއެކު ފާއިތުވެދާ އެއްޗެކެވެ! ގެއްލިއްޖެ ވަގުތަކީ އަނބުރާ ލިބޭނޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން ތިބާއަށް الله ދެއްވި ޢުމުރުގެ ދުވަސްތައް ހެޔޮގޮތުގައި ހޭދަކުރާށެވެ! ދުނިޔޭގައި ތިބާ ވަގުތު ހޭދަކުރި ގޮތުގެ ހިސާބު ޤިޔާމަތްދުވަހުން ބެއްލެވި، އެ ކަމުގެ ޖަޒާ ތިބާއަށް ފުރިހަމައަށް ދެއްވޭނޭކަން ހަނދާންކުރާށެވެ! މާތް الله ވަޙީކުރެއްވި ބަސްފުޅެއްގެ މާނާގައިވެއެވެ. "ފަހެ، ޒައްރެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް، ހެޔޮ ކަމެއް ކޮށްފި މީހާ، އޭނާ އެ ކަން ދެކޭނެތެވެ. އަދި ޛައްރެއްގެ މިންވަރުވިޔަސް، ނުބައިކަމެއް ކޮށްފި މީހާ، އޭނާ އެ ކަން ދެކޭނެތެވެ." (ސޫރަތުއް ޒަލްޒަލާ: 7-8)
މަސްދަރު: (20 މާރިޗު 2026 ހުކުރު ދުވަހުގެ ޚުޠުބާ)
ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލު