ޢަލީގެފާނުގެ ފުރިހަމަ ނަމަކީ ޢަލީ ބިން އަބޫ ޠާލިބު ބިން ޢަބްދުލްމުއްޠަލިބު ބިން ހާޝިމް އެވެ. އެކަލޭގެފާނު ނިސްބަތްވެވަޑައިގަންނަވަނީ ޤުރައިޝް ވަންހައިގެ އެންމެ މާތް ޢާއިލާ ކަމުގައިވާ ބަނޫ ހާޝިމް ވަންހައަށެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ބޮޑުބޭބޭފުޅުގެ ދަރިކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ މަންމާފުޅަކީ ފާޠިމާއެވެ. އެކަމަނާއަކީ އިސްލާމްދީން ފެށުނުއިރު އިސްލާމްވެވަޑައިގެން، މަދީނާއަށް ހިޖުރަކުރެއްވި ބޭކަނބަލެކެވެ. ބައްޕާފުޅު އަބޫ ޠާލިބަކީ ބަނޫ ހާޝިމް ވަންހައިގެ ވެރިޔާ އަދި ކައުބަތުﷲ ގެފުޅު ބެލެހެއްޓެވުމުގެ ޒިންމާ އުފުއްލެވި ބޭފުޅާއެވެ. އަބޫ ޠާލިބަކީ އިބްރާހީމްގެފާނުގެ ދަރިކަލުން އިސްމާޢީލްގެފާނުގެ ދަރިކޮޅުން ވަޑައިގެންފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.

ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި ޢަލީގެފާނު އުފަންވެވަޑައިގަތީ އާމުލްފީލް (އެތުގެ އަހަރު) ގެ 30 އަހަރު ފަހުން، ރަޖަބު މަހުގެ 13 ވީ ހުކުރު ދުވަހަކު މައްކާގައެވެ. އެއީ މީލާދީ ސަނަތުން 17 މާރިޗު 599 އެވެ.

ޢަލީގެފާނަކީ ސުވަރުގެ ލިބޭނެކަމުގެ އުފާވެރި ޚަބަރު ދެއްވުނު ދިހަ ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ ބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ ދަރިކަނބަލުން ފާޠިމަތުގެފާނާއެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އެންމެ ކުރިން އިސްލާމްވި ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ، ފުންނާބު އުސް ޢިލްމުވެރިއެއްގެ އިތުރުން ހިތްވަރުގަދަ ފަހުލަވާނެކެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަކީ ދުނިޔެވީ ޒީނަތްތެރިކަމަށް ލޯބިނުކުރަށްވާ ޒާހިދު ބޭކަލެއްގެ އިތުރުން ކުޅަދާނަ ވާހަކަދެއްކުންތެރިއެކެވެ. މީގެއިތުރުން، ކީރިތި ޤުރުއާން އެއްކުރެއްވުމާއި ރަސޫލާ ﷺ އާއެކު ޤުރުއާން މުރާޖަޢާކުރެއްވުމުގައި އެކަލޭގެފާނު ވަނީ އިސް ދައުރެއް އަދާކުރަށްވާފައެވެ.

ޢަލީގެފާނުގެ އުމުރުފުޅުން ފަސް އަހަރުގައި މައްކާއަށް ކުރިމަތިވި ތަދުމަޑުކަމެއްގެ ސަބަބުން، އަބޫ ޠާލިބަށް އެހީތެރިވުމަށްޓަކައި ރަސޫލާ ﷺ އިސްނެންގެވިއެވެ. އެގޮތުން އަބޫ ޠާލިބުގެ ދަރިކަލުން ޖަޢުފަރުގެފާނުގެ ޒިންމާއާ ޢައްބާސްގެފާނު ޙަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރު، ޢަލީގެފާނުގެ ޒިންމާއާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތީ ރަސޫލާ ﷺ އެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ގެ ފަރާތްޕުޅުން ޢަލީގެފާނަށް ލިބިވަޑައިގަތް ލޯތްބާއި އޯގާތެރިކަމުގެ ސަބަބުން އެކަލޭގެފާނުގެ މުޅި ދިރިއުޅުމަށް އޭގެ ފުން އަސަރުތަކެއް ކުރިއެވެ. ރަސޫލާ ﷺ އަށް ނަބީކަން ލިބިވަޑައިގަތުމާއެކު، ކުޑަކުދިންގެ ތެރެއިން އެންމެ ފުރަތަމަ އިސްލާމްވީ ޢަލީގެފާނެވެ.

އެއްދުވަހަކު ޢަލީގެފާނު ގެއަށް ވަޑައިގެންނެވިއިރު، ރަސޫލާ ﷺ އާއި ޚަދީޖަތުގެފާނު ނަމާދުކުރަށްވަން ތިއްބަވަނިކޮށް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އެ ނަމާދާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރެއްވުމުން، އެއީ ﷲ އެންގެވި ޙައްޤު ދީންކަމާއި، އެއްކައުވަންތަ ﷲ އަށް މެނުވީ އަޅުކަން ނުކުރުމަށް އެކަލޭގެފާނަށް ރަސޫލާ ﷺ އިރުޝާދު ދެއްވިއެވެ. ފުރަތަމަ ޢަލީގެފާނު ބޭނުންފުޅުވީ ބައްޕާފުޅު އަބޫ ޠާލިބާ އެ ވާހަކަ ދައްކަވާށެވެ. ނަމަވެސް އެކަން ސިއްރުކުރެއްވުމަށް ރަސޫލާ ﷺ އެދިވަޑައިގަތުމުން، ޖެހިގެން އައި ދުވަހު އެކަލޭގެފާނު އިސްލާމްވެވަޑައިގަތެވެ. ފުރަތަމަކޮޅު ބައްޕާފުޅަށް ބިރުން އިސްލާމްކަން ސިއްރުކުރެއްވި ނަމަވެސް، ފަހުން އަބޫ ޠާލިބަށް އެކަން އެނގުމުން އެކަމަށް ހިތްވަރު ދެއްވައި، އެ ދީނުގައި ސާބިތުވެ ހުރުމަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. ނަމަވެސް އަބޫ ޠާލިބު އަވަހާރަވީ ކާބަފައިންގެ ދީން ދޫކޮށްލުމަށް އިންކާރު ކުރަށްވާ ޙާލުގައެވެ.

މުސްލިމުން މަދީނާއަށް ހިޖުރަކުރަން ފެށުމުންވެސް، ﷲ ގެ އަމުރުފުޅަށް އިންތިޒާރުކުރައްވައި ރަސޫލާ ﷺ މައްކާގައި މަޑުކުރެއްވިއެވެ. މައްކާގެ މުޝްރިކުން ރަސޫލާ ﷺ އަވަހާރަކޮށްލަން ރޭވި ރޭވުން ޖިބްރީލްގެފާނު މެދުވެރިކުރައްވައި ﷲ އަންގަވައި، އެ ރޭ އެކަލޭގެފާނުގެ ދާންކޮޅުގައި ނުނިދުމަށް އެންގެވިއެވެ. ރަސޫލާ ﷺ އެ ރޭ ސިއްރިއްޔާތުގައި މަދީނާއަށް ހިޖުރަކުރެއްވިއިރު، މުޝްރިކުންނަށް އޮޅުވާލުމުގެ ގޮތުން ދާންކޮޅުގައި ނިދުމަށް ޢަލީގެފާނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ.

ރަސޫލާ ﷺ އަކީ އެންމެ އަމާނާތްތެރި ބޭފުޅާ ކަމުގައިވުމުން، މައްކާގެ މީހުން އެކަލޭގެފާނުގެ ނަބީކަން ޤަބޫލުނުކުރި ނަމަވެސް، އެމީހުންގެ ފައިސާއާއި ރަން ފަދަ އަގުބޮޑު ތަކެތި އަމާނާތުގެ ގޮތުގައި ބަހައްޓާފައި ހުރީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުގައެވެ. އެ ތަކެތި އެމީހުންނާ އަނބުރާ ޙަވާލުކުރުމަށް ރަސޫލާ ﷺ އިތުބާރު ކުރެއްވީ ޢަލީގެފާނަށެވެ. އެ މަސައްކަތް ނިންމެވުމަށްފަހު، ޢަލީގެފާނު ފައިމަގުގައި ވަރަށް ބޮޑެތި ތަކުލީފުތަކަކާއެކު މަދީނާއަށް ހިޖުރަކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު މަދީނާއަށް ފޯރުމުން ރަސޫލާ ﷺ ވަރަށް ހޫނު މަރުޙަބާއެއް ވިދާޅުވެ، ހެޔޮ ދުޢާކޮށްދެއްވިއެވެ. މަދީނާގައި އިސްލާމީ ދައުލަތް ބިނާކުރުމުގެ މަރުޙަލާގައި، މުސްލިމުންގެ މެދުގައި އުޚުއްވަތްތެރިކަން ޤާއިމުކުރުމާއި، މިސްކިތް ބިނާކުރުން ފަދަ ކަންކަމުގައި ޢަލީގެފާނު ވަނީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުގައި ވަރަށް ގާތުން މަސައްކަތް ކުރަށްވާފައެވެ.

ޢަލީގެފާނު ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ ރަސޫލާ ﷺ އެންމެ ލޯބިފުޅުވި ދަރިކަނބަލުން ފާޠިމަތުގެފާނާއެވެ. އެކަމަނާއަކީ އަންހެނުންގެ ތެރެއިން އެންމެ މާތް އެއް ބޭކަނބަލެވެ. މި ބަރަކާތްތެރި ކައިވެނި ކުރެވުނީ އުޙުދު ހަނގުރާމައަށްފަހު މަދީނާގައެވެ. އޭރު ފާޠިމަތުގެފާނުގެ އުމުރުފުޅަކީ 15 އަހަރެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ގެ ދަރިކޮޅު ދެމިއޮތީ ޢަލީގެފާނާއި ފާޠިމަތުގެފާނަށް ލިބިވަޑައިގަތް ބޭފުޅުން ކަމުގައިވާ ޙަސަނުގެފާނާއި، ޙުސައިނުގެފާނާއި، ޒައިނަބުގެފާނާއި އުންމު ކުލްޘޫމްގެފާނުގެ މެދުވެރިކޮށެވެ.

ޢަލީގެފާނުގެ އަމާނާތްތެރިކަމުގެ ސަބަބުން، ރަސޫލާ ﷺ އަށް ބާވައިލެއްވޭ ވަޙީ ލިޔުއްވާ ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި އެކަލޭގެފާނު ހިމެނުއްވިއެވެ. އިސްލާމްދީން ފެތުރެމުން ދިޔައިރު، އިސްލާމީ އުޞޫލުތައް ބަޔާންކޮށްދެއްވައި ސިޓީފުޅުތައް އުފުއްލެވުމުގައި އެކަލޭގެފާނު އެހީތެރިވެވަޑައިގަތެވެ. ޙުދައިބިއްޔާގެ ޞުލްޙައިގެ އެއްބަސްވުން ލިޔުއްވީވެސް ޢަލީގެފާނެވެ. މީގެއިތުރުން ޔަމަނުގެ މީހުންނަށް ދީން އުނގަންނައިދެއްވުމަށާއި، އެކި ވަންހަތަކުގެ މެދުގައި ޖެހޭ މައްސަލަތައް ޙައްލުކުރުމަށް ރަސޫލާ ﷺ އެކަލޭގެފާނު ފޮނުއްވިއެވެ.

ޢަލީގެފާނަކީ ނަސަބުތަކާއި، މިސާލު ބަސްތަކާއި ތާރީޚީ ކަންކަމަށް ވަރަށް ކުޅަދާނަ ބޭކަލެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޝާމް ކަރައާއި ޙަބުޝް ކަރައަށް ދަތުރުކުރައްވައި، އެކި ނަސްލުތަކުގެ މީހުންގެ އާދަކާދަތައް ދެނެގަނެފައިވެއެވެ. އަދި ބައްޕާފުޅުގެ ފަރާތުން ވާރުތަވި ވިޔަފާރި ކުރިއަރުވައި މުއްސަނދިކަން ހޯއްދެވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ގުރައިޝް ވަންހައިގެ މީހުންގެ މެދުގައި ނުހަނު ގަދަރުވެރި، އަދި ބަނޫ އުމައްޔާ ވަންހައިގެ ބޭފުޅުންގެ އިހުތިރާމް ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އެހެންކަމުން، އުޘްމާނުގެފާނަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ގައުމުގެ މީހުންގެ މެދުގައި މަތީ ދަރަޖައެއް ދެވިފައިވާ، އެންމެންގެ ލޯބި ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.

ޢަލީގެފާނަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ހިތްވަރުގަދަކަމަށް މަޝްހޫރު ބޭކަލެކެވެ. ހިޖުރައިން 9 ވަނަ އަހަރު ހިނގި ތަބޫކު ހަނގުރާމަ ފިޔަވައި، ރަސޫލާ ﷺ ގެ ދުވަސްވަރު މުޝްރިކުންނާ ދެކޮޅަށް ކުރެވުނު ހުރިހާ ހަނގުރާމައެއްގައި އެކަލޭގެފާނު ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. ތަބޫކު ހަނގުރާމައިގައި ބައިވެރިވެވަޑައިނުގެންނެވީ، ރަސޫލާ ﷺ މަދީނާ ބެލެހެއްޓުމަށް އެކަލޭގެފާނު އިސްކުރެއްވުމުންނެވެ.

ހަނގުރާމަތަކުގައި މުސްލިމުންގެ ދިދަ އުފުއްލެވުމުގެ އިތުރުން، ދުޝްމަނުންގެ ސަރަހައްދުތަކަށް ފޮނުއްވާ ލަޝްކަރުތަކުގެ ކޮމާންޑަރެއްގެ ގޮތުގައިވެސް ޢަލީގެފާނު މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ. ބަދުރު ހަނގުރާމައިގައި އުމައްޔާ ވަންހައިގެ ވަރުގަދަ ފަހުލަވާނެއް ކަމުގައިވާ ވަލީދު ބިން އުތުބާގެ އިތުރުން މުޝްރިކުންގެ ވިހި ސިފައިން އެކަލޭގެފާނު ބަލިކުރެއްވިއެވެ. އުޙުދު ހަނގުރާމައިގައި އިސްލާމީ ދިދަ އުފުއްލަވަން ހުންނެވި ބޭކަލަކު ޝަހީދުވުމުން، އެ ދިދަ ނެންގެވީ ޢަލީގެފާނެވެ. އަދި ދުޝްމަނުންގެ ތަލްޙާ ބިން އުޘްމާން ކުރި ގޮންޖެހުމަށް ރައްދުދެއްވައި، ވަގުތުން އޭނާ ބަލިކުރެއްވިއެވެ. އުޙުދު ހަނގުރާމައިގެ ތެރޭގައި މުސްލިމުންގެ ސަފުތައް ރޫޅިގެން ދިޔަ ނާޒުކު ވަގުތުގައިވެސް، ﷲ ގެ ރައްކާތެރިކަމާއެކު ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުގައި ސާބިތުކަމާއެކު ހުންނެވި ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި ޢަލީގެފާނު ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ.

ޚަންދަޤު ހަނގުރާމައިގައި މުޝްރިކުންގެ ނުފޫޒުގަދަ ލީޑަރެއް ކަމަށްވާ ޢަމްރު ބިން ވުއްދު ބަލިކުރެއްވީ ޢަލީގެފާނުގެ ހިތްވަރުގަދަކަމުންނެވެ. ޚައިބަރު ހަނގުރާމައިގައި ޔަހޫދީންގެ ބޮޑު ކޮމާންޑަރު މަރްޙަބް ބަލިކުރެއްވީވެސް އެކަލޭގެފާނެވެ. މުސްލިމުންނަށް ޚައިބަރުގެ ކިއްލާ ފަތަޙަ ނުކުރެވި ދެފަހަރަށް ނާކާމިޔާބުވުމުން، ރަސޫލާ ﷺ ހަނގުރާމައިގެ ދިދައާއި ކޮމާންޑަރުކަން ޢަލީގެފާނަށް ދެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޒަޢާމަތުގައި މުސްލިމުންނަށް އެ ކިއްލާ ފަތަޙަވިއެވެ. މީގެއިތުރުން ޙުނައިނު ހަނގުރާމައިގައިވެސް ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުގައި ސާބިތުކަމާއެކު ހުންނެވި ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި އެކަލޭގެފާނު ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ.

ރަސޫލާ ﷺ ސުވަރުގެވަޑައިގަތުމަށްފަހު، އެކަލޭގެފާނުގެ ޖަނާޒާގެ ކަންކަމުގައި މަޝްއޫލުވެވަޑައިގެން އުޅުއްވުމުގެ ސަބަބުން ޢަލީގެފާނަށް އަބޫބަކުރުގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިފުން ތަންކޮޅެއް ލަސްވިއެވެ. އަދި ކީރިތި ޤުރުއާން އެއްކޮށް ޖަމާކުރެއްވުމުގެ މަސައްކަތް ނިންމެވުމަށްފަހު މެނުވީ އެހެން ކަމެއްގައި މަޝްއޫލުނުވުމަށް އެކަލޭގެފާނު ހުވާކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން އަބޫބަކުރުގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިއްޕަވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގައި އެންމެހައި ކަންކަމުގައި އެހީތެރިވެވަޑައިގަތެވެ.

އުސާމާގެ ލަޝްކަރު ފޮނުއްވުމަށްފަހު، މަދީނާގެ ރައްކާތެރިކަން ބެލެހެއްޓުމަށް އަބޫބަކުރުގެފާނު އިސްކުރެއްވި ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި ޢަލީގެފާނު ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ. އަދި މުރުތައްދުވީ މީހުންނާއި ރޫމީންނާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމައަށް ނިކުމެވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިން އަބޫބަކުރުގެފާނު ޢަލީގެފާނުގެ މަޝްވަރާ ހޯއްދެވިއެވެ. ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައިވާ ގޮތުން އަބޫބަކުރުގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި ފަނޑިޔާރުކަން ކުރެއްވުމުގެ ޒިންމާ އޮތީ ޢަލީގެފާނަށެވެ.

އަބޫބަކުރުގެފާނަށްފަހު ދެވަނަ ޚަލީފާއަކަށް އިސްކުރެވުނީ ޢުމަރު ބިން އަލްޚައްޠާބެވެ. ޢަލީގެފާނު އެކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިއްޕަވައި، އިތުބާރު ހުރި މުޝީރެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ. ޢުމަރުގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގައި އިސްލާމީ ލަޝްކަރުން ޝާމް ކަރައާއި، މިޞްރާއި، އުތުރު އެފްރިކާގެ އިތުރުން ފާރިސްކަރަ (އީރާން) ފަދަ ބޮޑެތި ސަރަހައްދުތައް ފަތަޙަކުރިއެވެ. މި ހުރިހާ ދުވަސްވަރެއްގައިވެސް ސިޔާސީ ބޮޑެތި ނިންމުންތައް ނިންމުމުގައި ޢުމަރުގެފާނު ޢަލީގެފާނުގެ މަޝްވަރާ ހޯއްދެވިއެވެ.

އިސްލާމީ ކަލަންޑަރުގެ ފެށުމަކީ ހިޖުރަކުރެއްވި އަހަރުކަމުގައި ހަމަޖެއްސުމަށް މަޝްވަރާ ދެއްވީ ޢަލީގެފާނު ކަމަށް ރިވާވެފައިވެއެވެ. އަދި ބައިތުލް މަޤްދިސް ފަތަޙަވުމުން އެތަނާ ޙަވާލުވުމަށް ޢުމަރުގެފާނު ވަޑައިގެންނެވިއިރު، މަދީނާގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމަށް ޙަވާލުކުރެއްވީ ޢަލީގެފާނާއެވެ. ޢުމަރުގެފާނަށްފަހު ތިންވަނަ ޚަލީފާއަކު ހޮވުމަށް އެކުލަވައިލި މަޖިލީހުގައިވެސް ޢަލީގެފާނު ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ. އެ މަޖިލީހުގައި އެންމެ ބޮޑު ދެ ކެންޑިޑޭޓުންނަކީ އުޘްމާނުގެފާނާއި ޢަލީގެފާނެވެ.

ތިންވަނަ ޚަލީފާގެ ގޮތުގައި އުޘްމާނުގެފާނު ހޮވިވަޑައިގަތުމުން، ޢަލީގެފާނު އެކަލޭގެފާނަށް ބައިޢަތު ހިއްޕަވައި މަދީނާގައި އެހީތެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވިއެވެ. އުޘްމާނުގެފާނުގެ ޚިލާފަތާ ދެކޮޅަށް މީހުން ނިކުމެ ފިތުނަ އުފެއްދި ދުވަސްވަރު، ޢަލީގެފާނު ވަނީ އުޘްމާނުގެފާނުގެ ދިފާޢުގައި ވަރަށް މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރައްވާފައެވެ. މިޞްރާއި ޢިރާޤުން އައި މީހުން އުޘްމާނުގެފާނު މަޤާމުން ދުރުކޮށް ޢަލީގެފާނު އިސްކުރަން އުޅުމުން، އެކަލޭގެފާނު އެކަމާ ދެކޮޅު ހެއްދެވިއެވެ. ފިތުނަވެރިން އުޘްމާނުގެފާނުގެ ގެކޮޅު ޙިޞާރުކުރުމުން، ޢަލީގެފާނުގެ ދަރިކަލުންނާއެކު އެކަލޭގެފާނު ދިފާޢުކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް އުޘްމާނުގެފާނު ޝަހީދުކޮށްލުމަކީ އިސްލާމީ ތާރީޚުގައި ހިނގި ވަރަށް ހިތާމަވެރި ހާދިސާއެކެވެ.

އުޘްމާނުގެފާނު ޝަހީދުކޮށްލުމަށްފަހު، ޞަޙާބީ ބޭކަލުން ވަޑައިގެން ޚަލީފާކަމާ ޙަވާލުވުމަށް ޢަލީގެފާނުގެ އަރިހުން އެދިވަޑައިގަތެވެ. ފުރަތަމަ އެކަލޭގެފާނު އެކަމަށް އިންކާރު ކުރައްވައި، ވެރިއެއްގެ ބަދަލުގައި މުޝީރެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވުމަށް ބޭނުންފުޅުވިއެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން ރަސޫލާ ﷺ ގެ މިސްކިތްޕުޅުގައި މުސްލިމުންގެ ކުރިމަތީގައި އެކަން ހުށަހެޅުއްވުމުން، ގިނަ ޞަޙާބީންގެ އިއްތިފާޤުން ޢަލީގެފާނު ޚަލީފާކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތެވެ. ބައިޢަތު ހިފުމުގެ ކަންކަން ހިނގީ ހިޖުރައިން 35 ވަނަ އަހަރުގެ ޛުލްޙިއްޖާ މަހުގެ 25 ގައެވެ. (24 ޖޫން 656 މ.)

ވެރިކަމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު އެކަލޭގެފާނަށް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކަކާ ކުރިމަތިލައްވަން ޖެހިވަޑައިގަތެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ ދައުލަތުގައި ޞުލްޙަ މަސަލަސްކަން ޤާއިމުކޮށް، ގޯސްވަމުންދިޔަ ސިޔާސީ މަސްރަޙު ރަނގަޅުކުރުމެވެ. ދެވަނަ ކަމަކީ އުޘްމާނުގެފާނު އަވަހާރަކޮށްލި މީހުންނާ މެދުފިޔަވަޅު އެޅުމެވެ.

މަދީނާގެ ސިޔާސީ މަސްރަޙު އޭރު އޮތީ ޢަބްދުﷲ އިބްނު ސަބައު އާއި އޭނާގެ ބައިވެރިންގެ ސަބަބުން ވަރަށް ބޮޑަށް ގޯސްވެފައެވެ. ޢަލީގެފާނު، އިބްނު ސަބައުގެ ހުރިހާ ބައިވެރިންނަށް މަދީނާ ދޫކޮށް އެމީހުންގެ ރަށްތަކަށް އެނބުރި ދިއުމަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް، އެމީހުން އެ އަމުރަށް ނުކިޔަމަންތެރިވެ، ޚަލީފާގެ ރަޙުމަތްތެރިންގެ ގޮތުގައި ހެދިގެން އެތަނުގައި މަޑުކުރީ މުސްލިމުންގެ މެދުގައި ފިތުނައާއި ހަމަނުޖެހުން އުފެއްދުމުގެ ނިޔަތުގައެވެ. އުޘްމާނުގެފާނުގެ މަރަށް އިންޞާފު ހޯއްދަވައި ދެއްވުމަށް އެދިވަޑައިގަތް ތަލްޙާގެފާނާއި ޒުބައިރުގެފާނު ފަދަ ބޭކަލުންނަށް، އެފަދަ ނާޒުކު ދަނޑިވަޅެއްގައި ޤާތިލުން ހޯދުމަކީ ނާދިރު ކަމެއްކަން ފަހުން ޔަޤީންވެވަޑައިގަތެވެ.

ޢަލީގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގެ ދުވަސްވަރަކީ މުސްލިމުންގެ މެދުގައި އިމްތިޙާނުތަކާއި ހަމަނުޖެހުންތައް ގިނަވި ދުވަސްވަރެކެވެ. އިސްލާމީ ތާރީޚަށް ބަލާއިރު މި ހުރިހާ ކަމެއްގެ އަޞްލަކީ ސަބައީންގެ ޖަމާޢަތެވެ. އެމީހުންގެ ލީޑަރު ޢަބްދުﷲ އިބްނު ސަބައަކީ ޔަހޫދީއެއް ނަމަވެސް، އުޘްމާނުގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި ދީން އޮޅުވާލުމަށްޓަކައި އިސްލާމްކަން ދެއްކި މީހެކެވެ. އޭނާގެ މައިގަނޑު މަޤްޞަދަކީ މުސްލިމުންގެ މެދުގައި ބައިބައިވުން އުފައްދައި، އިސްލާމީ މުޖުތަމަޢު ބަލިކަށިކޮށްލުމެވެ. އުޘްމާނުގެފާނު އަވަހާރަކޮށްލުމަށް މީހުންނަށް ހިތްވަރުދީ، ޢަލީގެފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ފިތުނަ އުފެއްދި މައިގަނޑު މޭސްތިރިއަކީ އޭނާއެވެ.

އެކަލޭގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގައި އައު ފަތަޙަތަކެއް ނުކުރެވުނު ނަމަވެސް، މަދަނީ އަދި ޘަޤާފީ ގޮތުން މުހިންމު ކުރިއެރުންތަކެއް ހޯއްދެވިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ފުލުހުންގެ ނިޒާމު ތަރުތީބުކުރުމާއި، ކޯޓުތަކާއި ޖަލުތައް ބިނާކުރުން ހިމެނެއެވެ. މީގެއިތުރުން، އިސްލާމީ ދައުލަތުގެ މެދުތެރޭގައި އޮތް ބާރުގަދަ ސަރަހައްދަކަށް ވުމުން، ވެރިކަން ކުރާ ރަށް މަދީނާއިން ޢިރާޤުގެ ކޫފާއަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ. ކޫފާގައި ފިޤުހު ޢިލްމާއި ބަހުގެ ޢިލްމު އުނގަންނައިދޭ މަދަރުސާތައް ބިނާކުރެވި، އެ ރަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ކުރިއަރައިގެން ދިޔައެވެ. އަދި ކީރިތި ޤުރުއާން ކިޔެވުމުގައި ލުއިފަސޭހަކުރުމަށްޓަކައި، ފުރަތަމަ ފަހަރަށް އަކުރުތަކުގައި ފިލި ޖެހުމަށް އަމުރުކުރެއްވީވެސް ޢަލީގެފާނެވެ.

ޢަލީގެފާނު ޝަހީދުކޮށްލި ރޭ، ފަތިސް ނަމާދަށް ގޮވުމަށް އިބްނުއް ތައްޔާޙު ވަޑައިގެންނެވިއިރު އެކަލޭގެފާނު އޮންނެވީ ވަރަށް ބޮޑަށް އަރާމުކުރަށްވާށެވެ. ތިންވަނަ ފަހަރަށް ގޮވުމުން އެކަލޭގެފާނު ތެދުވެވަޑައިގެން މިސްކިތަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މިސްކިތުގެ ކުޑަ ދޮރާ ހަމައަށް ފޯރުނުތަނާ، އިބްނު މުލްޖަމް ކުއްލިއަކަށް ނިކުމެ އެކަލޭގެފާނަށް ޙަމަލާދީ ޒަޚަމްކޮށްލިއެވެ.

ޢަލީގެފާނު އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 40 ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 17 ވީ ދުވަހުއެވެ. (25 ޖެނުއަރީ 661 މ.) އެކަލޭގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގައި ފަސް އަހަރު ހޭދަވިއެވެ.

ޤުރައިޝް ވަންހައިގެ ދުވަސްވީ ބޭފުޅަކު ރިވާކުރެއްވި ގޮތުގައި، އިބްނު މުލްޖަމް ޙަމަލާދިން ވަގުތު ޢަލީގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: "ކައުބަތުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ ގަންދީ ބުނަމެވެ، ތިމަންކަލޭގެފާނަށް ކާމިޔާބު ލިބިއްޖެއެވެ." އަވަހާރަވުމުގެ ކުރިން ދަރިކަލުންނަށް ވަޞިއްޔަތް ކުރެއްވުމަށްފަހު، "ލާ އިލާހަ އިއްލަﷲ" މެނުވީ އެހެން ބަހެއް އެކަލޭގެފާނު ދޫފުޅަކުން ފާޅެއް ނުކުރައްވައެވެ. އެކަލޭގެފާނު ހިނަވައި ކަފުންކުރެއްވީ ދަރިކަލުން ޙަސަނުގެފާނާއި، ޙުސައިނުގެފާނު އަދި ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޖަޢުފަރެވެ. ކަށުނަމާދު އިސްވެ ކުރެއްވީ ޙަސަނުގެފާނެވެ.

މާތްﷲ ޢަލީ ބިން އަބޫ ޠާލިބް (ރ.ޢ) އަށް ރަޙުމަތްލައްވައި، އެކަލޭގެފާނަށް ރުއްސުންލައްވާށިއެވެ. އާމީން.