ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) އަކީ އިސްލާމްދީނުގެ ދެވަނަ ޚަލީފާ ޢުމަރު އިބްނުލް ޚައްޠާބް (ރ.ޢ.) ގެ ދަރިކަލުންނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނަކީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އަޞްޙާބީއެއްގެ އިތުރުން، އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުން ޙަފްޞާ (ރ.ޢ.) ގެ ކޮއްކޯފުޅެވެ. އެކަލޭގެފާނު އުފަންވެވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިގެ ކުރިން މައްކާގައެވެ (މީލާދީން 613 ނުވަތަ 614 ގައެވެ). މަންމާފުޅަކީ ޒައިނަބު ބިންތި މަޡްޢޫނެވެ. ޢުމުރުފުޅުން 10 އަހަރު ނުފުރެނީސް އިސްލާމްދީން ޤަބޫލުކުރަށްވައި، ބައްޕާފުޅާއި ދައްތާފުޅު ޙަފްޞާ (ރ.ޢ.) އާއެކު މަދީނާއަށް ހިޖުރަކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ޙަދީޘްފުޅުތައް އެންމެ ގިނައިން ރިވާކުރެއްވި ބޭކަލުންގެ ތެރޭގައާއި، އިސްލާމީ ފިޤުހުވެރިންގެ ތެރޭގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބޭކަލެކެވެ.
ޅަފަތުގެ ޢުމުރުން ފެށިގެންވެސް ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) އަކީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ކޮންމެ ކަމެއްގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް ނުހަނު ބޮޑަށް ޝައުޤުވެރިކަން ބެހެއްޓެވި ބޭކަލެކެވެ. ބަދުރު ހަނގުރާމައާއި އުޙުދު ހަނގުރާމައިގައި، ޢުމުރުފުޅުން ހަގުވުމުގެ ސަބަބުން ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމުގެ ފުރުޞަތު ނުލިބުނު ނަމަވެސް، ޚަންދަޤު ހަނގުރާމައިގެ ވަގުތު ޖެހުމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅު ހަނގުރާމައަށް ފުދޭކަމަށް ރަސޫލުﷲ ﷺ ނިންމަވައި، އިސްލާމީ ލަޝްކަރުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވިއެވެ. އެއިރު އެކަލޭގެފާނުގެ ޢުމުރުފުޅަކީ 15 އަހަރެވެ.
އެކަލޭގެފާނު ތަރުބިއްޔަތުވެވަޑައިގަތީ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އަރިހުންނެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ކޮންމެ ޢަމަލުފުޅަކާއި ބަސްފުޅަކަށް ނުހަނު ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ބައްލަވައި، އެކަންކަން އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ޢަމަލީ ގޮތުން ދައްކަވައެވެ. މިސާލަކަށް، ރަސޫލުﷲ ﷺ ވަކި ތަނެއްގައި ނަމާދުކުރަށްވާތަން ފެނިވަޑައިގެންފިނަމަ، ފަހުން އެ ތަނެއްގައި އެކަލޭގެފާނު ނަމާދުކުރަށްވައެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ ﷺ ކޮޅަށް ހުންނަވައިގެން ދުޢާކުރަށްވާތަން ފެނިވަޑައިގެންފިނަމަ އެގޮތަށް، އަދި އިށީނދެވަޑައިގެން ދުޢާކުރަށްވާތަން ފެނިވަޑައިގެންފިނަމަ އެގޮތަށް ޢަމަލުކުރަށްވައެވެ. މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "ރަސޫލުﷲ ﷺ މަޑުކުރެއްވި ތަންތަނުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ފިޔަވަޅުފުޅުތަކަށް، އިބްނު ޢުމަރަށްވުރެ ބޮޑަށް ތަބާވި އެހެން މީހަކު ނުވެއެވެ."
ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އާދަކާދަތަކަށް އެހާ ބޮޑަށް ތަބާވެވަޑައިގެންނެވި ނަމަވެސް، ޙަދީޘްފުޅުތައް ރިވާކުރެއްވުމުގައި އެކަލޭގެފާނު ނުހަނު ސަމާލުވެ ވަޑައިގަންނަވައެވެ. ޙަދީޘެއްގެ ކޮންމެ ލަފުޒެއް އެއީ ސީދާ ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވި ގޮތްކަން ޔަޤީންނުވާނަމަ އެ ޙަދީޘެއް ރިވައެއް ނުކުރަށްވައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޒަމާނުގެ ބޭކަލަކު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "ޞަޙާބީންގެ ތެރެއިން، ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ޙަދީޘަކަށް އުނިއިތުރެއް އަތުވެދާނެތީ، އިބްނު ޢުމަރަށްވުރެ ބޮޑަށް ބިރުވެތިވެ ސަމާލުވި އެހެން ބޭކަލަކު ނުވެއެވެ."
ހަމައެފަދައިން، ފަތުވާ ދެއްވުމުގައިވެސް އެކަލޭގެފާނު ނުހަނު ފަރުވާތެރިވެ ވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެއްފަހަރަކު މީހަކު އައިސް ކަމަކާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރުމުން، "ތިޔަ ސުވާލުގެ ޖަވާބެއް އަހަރެންނަކަށް ނޭނގެއެވެ،" އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އެ މީހާ ދިޔުމުން، އުފަލުން އަތްތިލަބަޑި ޖައްސަވަމުން އަމިއްލަ ނަފްސަށް ވިދާޅުވިއެވެ: "ޢުމަރުގެ ދަރިފުޅާ ނޭނގޭ ކަމަކާ ސުވާލުކުރެވުމުން، ނޭނގެއޭ ބުނެފިއެވެ."
މިފަދަ ތަޤުވާވެރި އާދަކާދައެއްގެ ސަބަބުން، ޤާޟީކަމުގެ މަޤާމު ނުވަތަ ޚަލީފާކަމުގެ މަޤާމު ފުރުއްވުމުގެ ފުރިހަމަ ޤާބިލުކަން ހުރި ނަމަވެސް، އެފަދަ މަޤާމުތަކާ އެކަލޭގެފާނު ދުރުހެލިވެ ވަޑައިގަތެވެ. ޢުޘްމާން އިބްނު ޢައްފާން (ރ.ޢ.) އެކަލޭގެފާނަށް ޤާޟީކަން ހުށަހެޅުއްވުމުންވެސް އެކަން ދޫކޮށްލެއްވީ، އެ މަޤާމުގެ މުހިންމުކަން ކުޑަވެގެންނެއް ނޫނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ދީނީ ކަމެއްގައި ނިންމުމެއް ނިންމުމުގައި ކުށެއް ކުރެވިދާނެތީ އޮތް ބިރުވެތިކަމެއްގެ ބޮޑުކަމުންނެވެ.
ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) ސިފަކުރެވިފައިވަނީ "ރޭގަނޑުގެ އަޚާ" ގެ ގޮތުގައެވެ. ރޭގަނޑުގެ ގިނަ ވަގުތު ނަމާދުކުރެއްވުމާއި، ކީރިތި ޤުރުއާން ކިޔެވުމާއި، ދުޢާކުރެއްވުމުގައި ހޭދަކުރަށްވައެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ ދައްތާފުޅު ޙަފްޞާ (ރ.ޢ.) އަށް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ޢަބްދުﷲ އަކީ ރޭގަނޑު ގިނައިން ނަމާދުކުރާނަމަ، ހާދަހާވާ ޞާލިޙު މީހެކެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 7031).
އެ ދުވަހުން ފެށިގެން ދަތުރުމަތީގައިވީ ނަމަވެސް އަދި ރަށުގައި ހުންނެވި ނަމަވެސް، އެކަލޭގެފާނު ދަމުނަމާދު ދޫކޮށް ނުލައްވައެވެ. ބައްޕާފުޅު ފަދައިން، ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އިންޒާރުގެ އާޔަތްތައް އަޑުއިވުމުން އެކަލޭގެފާނުގެ ލޯފުޅުން ކަރުނަ އޮހޮރެއެވެ. ސޫރަތުއް ނިސާއާއި ސޫރަތުލް މުޠައްފިފީންގެ ބައެއް އާޔަތްތައް ކިޔަވައިވިދާޅުވާއިރު، އާޚިރަތް ދުވަހުގެ ބިރުވެތިކަމުން އެކަލޭގެފާނަށް ރޮވި، ހޭފުޅުނެތޭ ވަރުވެއެވެ.
ތަޤުވާވެރިކަމާއި، ސާދާ ދިރިއުޅުއްވުމާއި، ދޫދިލަތިކަމަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިގައި ހުރި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ސިފަތަކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ކާމިޔާބު ވިޔަފާވެރިއެއް ނަމަވެސް، ލިބިވަޑައިގަންނަވާ މުދަލާއި ބައިތުލްމާލުން ލިބޭ ޢިނާޔަތްތައް ފަޤީރުންނަށާއި މިސްކީނުންނަށް ބައްސަވައެވެ. އެއްފަހަރަކު ހަތަރުހާސް ދިރުހަމާއި ރީތި ފޮތިގަނޑެއް ލިބިވަޑައިގެންނެވުމަށްފަހު، ޖެހިގެން އައި ދުވަހު ބާޒާރުން ޖަމަލަށް ކާންދޭ އެއްޗެހި ގަންނަން ޖެހުނީ ދަރަންޏަށެވެ. އެއީ އެ ހުރިހާ މުދަލެއް ރޭވުމުގެ ކުރިން ފަޤީރުންނަށް ބައްސަވައި ހުސްކުރެއްވުމުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު އަބަދުވެސް ފަޤީރުންނާއި ޔަތީމުންނާއެކު ފަރިއްކުޅުއްވައެވެ.
އެކަލޭގެފާނުގެ ނަﻈަރުގައި މުދަލަކީ ދިރިއުޅުމުގެ ޟަރޫރީ ކަންކަން ފުއްދުމަށް އޮތް ވަސީލަތެކެވެ. ދުނިޔޭގެ ޒީނަތްތެރިކަމާއި މުއްސަނދިކަމަށް އެކަލޭގެފާނު ލޯތްބެއް ނުކުރައްވައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ގޭގައި ހުރި ހުރިހާ އެއްޗެއްގެ އަގު ކުރެވުނުއިރު، ސަތޭކަ ދިރުހަމަށްވުރެ ގިނައެއް ނުވެއެވެ. މިއީ ފަޤީރުކަމުން ނުވަތަ ދަހިކަމުން ވީކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، އެއީ ތަޤުވާވެރިކަމާއި، ކިބުރުވެރިކަމުން ދުރުހެލިވުމަށް އިޚްތިޔާރުކުރެއްވި ސާދާ ދިރިއުޅުއްވުމެވެ.
ޖުމްލަ 2،630 ޙަދީޘް ރިވާކުރަށްވައި، ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) ވެވަޑައިގެންފައިވަނީ ދެވަނައަށް އެންމެ ގިނައިން ޙަދީޘް ރިވާކުރެއްވި ބޭކަލަށެވެ. މުޅި އިސްލާމީ އުންމަތުގެ އިޙްތިރާމާއި ލޯބި ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ޙާލު، އެއްވެސް ދުނިޔަވީ މަޤާމަކަށް އެދިވަޑައިނުގެން، ހިޖުރައިން 74 ވަނަ އަހަރު (މީލާދީން 692) ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައި މައްކާގައި އަވަހާރަވިއެވެ. މާތްﷲ، ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) އަށް ރަޙްމަތްލައްވައި، އެކަލޭގެފާނަށް ރުއްސުންލައްވާށެވެ. އަދި ޤިޔާމަތްދުވަހު އެކަލޭގެފާނުގެ ފައުޖުގައި އަޅަމެން ލައްވާށެވެ. އާމީން.
އެކަލޭގެފާނު ތަރުބިއްޔަތުވެވަޑައިގަތީ މުޙައްމަދު ﷺ ގެ އަރިހުންނެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ކޮންމެ ޢަމަލުފުޅަކާއި ބަސްފުޅަކަށް ނުހަނު ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ބައްލަވައި، އެކަންކަން އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ޢަމަލީ ގޮތުން ދައްކަވައެވެ. މިސާލަކަށް، ރަސޫލުﷲ ﷺ ވަކި ތަނެއްގައި ނަމާދުކުރަށްވާތަން ފެނިވަޑައިގެންފިނަމަ، ފަހުން އެ ތަނެއްގައި އެކަލޭގެފާނު ނަމާދުކުރަށްވައެވެ. އަދި ރަސޫލުﷲ ﷺ ކޮޅަށް ހުންނަވައިގެން ދުޢާކުރަށްވާތަން ފެނިވަޑައިގެންފިނަމަ އެގޮތަށް، އަދި އިށީނދެވަޑައިގެން ދުޢާކުރަށްވާތަން ފެނިވަޑައިގެންފިނަމަ އެގޮތަށް ޢަމަލުކުރަށްވައެވެ. މިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "ރަސޫލުﷲ ﷺ މަޑުކުރެއްވި ތަންތަނުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ފިޔަވަޅުފުޅުތަކަށް، އިބްނު ޢުމަރަށްވުރެ ބޮޑަށް ތަބާވި އެހެން މީހަކު ނުވެއެވެ."
ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ އާދަކާދަތަކަށް އެހާ ބޮޑަށް ތަބާވެވަޑައިގެންނެވި ނަމަވެސް، ޙަދީޘްފުޅުތައް ރިވާކުރެއްވުމުގައި އެކަލޭގެފާނު ނުހަނު ސަމާލުވެ ވަޑައިގަންނަވައެވެ. ޙަދީޘެއްގެ ކޮންމެ ލަފުޒެއް އެއީ ސީދާ ރަސޫލުﷲ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވި ގޮތްކަން ޔަޤީންނުވާނަމަ އެ ޙަދީޘެއް ރިވައެއް ނުކުރަށްވައެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ޒަމާނުގެ ބޭކަލަކު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ: "ޞަޙާބީންގެ ތެރެއިން، ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ޙަދީޘަކަށް އުނިއިތުރެއް އަތުވެދާނެތީ، އިބްނު ޢުމަރަށްވުރެ ބޮޑަށް ބިރުވެތިވެ ސަމާލުވި އެހެން ބޭކަލަކު ނުވެއެވެ."
ހަމައެފަދައިން، ފަތުވާ ދެއްވުމުގައިވެސް އެކަލޭގެފާނު ނުހަނު ފަރުވާތެރިވެ ވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެއްފަހަރަކު މީހަކު އައިސް ކަމަކާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރުމުން، "ތިޔަ ސުވާލުގެ ޖަވާބެއް އަހަރެންނަކަށް ނޭނގެއެވެ،" އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އެ މީހާ ދިޔުމުން، އުފަލުން އަތްތިލަބަޑި ޖައްސަވަމުން އަމިއްލަ ނަފްސަށް ވިދާޅުވިއެވެ: "ޢުމަރުގެ ދަރިފުޅާ ނޭނގޭ ކަމަކާ ސުވާލުކުރެވުމުން، ނޭނގެއޭ ބުނެފިއެވެ."
މިފަދަ ތަޤުވާވެރި އާދަކާދައެއްގެ ސަބަބުން، ޤާޟީކަމުގެ މަޤާމު ނުވަތަ ޚަލީފާކަމުގެ މަޤާމު ފުރުއްވުމުގެ ފުރިހަމަ ޤާބިލުކަން ހުރި ނަމަވެސް، އެފަދަ މަޤާމުތަކާ އެކަލޭގެފާނު ދުރުހެލިވެ ވަޑައިގަތެވެ. ޢުޘްމާން އިބްނު ޢައްފާން (ރ.ޢ.) އެކަލޭގެފާނަށް ޤާޟީކަން ހުށަހެޅުއްވުމުންވެސް އެކަން ދޫކޮށްލެއްވީ، އެ މަޤާމުގެ މުހިންމުކަން ކުޑަވެގެންނެއް ނޫނެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ދީނީ ކަމެއްގައި ނިންމުމެއް ނިންމުމުގައި ކުށެއް ކުރެވިދާނެތީ އޮތް ބިރުވެތިކަމެއްގެ ބޮޑުކަމުންނެވެ.
ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) ސިފަކުރެވިފައިވަނީ "ރޭގަނޑުގެ އަޚާ" ގެ ގޮތުގައެވެ. ރޭގަނޑުގެ ގިނަ ވަގުތު ނަމާދުކުރެއްވުމާއި، ކީރިތި ޤުރުއާން ކިޔެވުމާއި، ދުޢާކުރެއްވުމުގައި ހޭދަކުރަށްވައެވެ. ރަސޫލުﷲ ﷺ އެކަލޭގެފާނުގެ ދައްތާފުޅު ޙަފްޞާ (ރ.ޢ.) އަށް ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ޢަބްދުﷲ އަކީ ރޭގަނޑު ގިނައިން ނަމާދުކުރާނަމަ، ހާދަހާވާ ޞާލިޙު މީހެކެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 7031).
އެ ދުވަހުން ފެށިގެން ދަތުރުމަތީގައިވީ ނަމަވެސް އަދި ރަށުގައި ހުންނެވި ނަމަވެސް، އެކަލޭގެފާނު ދަމުނަމާދު ދޫކޮށް ނުލައްވައެވެ. ބައްޕާފުޅު ފަދައިން، ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އިންޒާރުގެ އާޔަތްތައް އަޑުއިވުމުން އެކަލޭގެފާނުގެ ލޯފުޅުން ކަރުނަ އޮހޮރެއެވެ. ސޫރަތުއް ނިސާއާއި ސޫރަތުލް މުޠައްފިފީންގެ ބައެއް އާޔަތްތައް ކިޔަވައިވިދާޅުވާއިރު، އާޚިރަތް ދުވަހުގެ ބިރުވެތިކަމުން އެކަލޭގެފާނަށް ރޮވި، ހޭފުޅުނެތޭ ވަރުވެއެވެ.
ތަޤުވާވެރިކަމާއި، ސާދާ ދިރިއުޅުއްވުމާއި، ދޫދިލަތިކަމަކީ އެކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިގައި ހުރި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ސިފަތަކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ކާމިޔާބު ވިޔަފާވެރިއެއް ނަމަވެސް، ލިބިވަޑައިގަންނަވާ މުދަލާއި ބައިތުލްމާލުން ލިބޭ ޢިނާޔަތްތައް ފަޤީރުންނަށާއި މިސްކީނުންނަށް ބައްސަވައެވެ. އެއްފަހަރަކު ހަތަރުހާސް ދިރުހަމާއި ރީތި ފޮތިގަނޑެއް ލިބިވަޑައިގެންނެވުމަށްފަހު، ޖެހިގެން އައި ދުވަހު ބާޒާރުން ޖަމަލަށް ކާންދޭ އެއްޗެހި ގަންނަން ޖެހުނީ ދަރަންޏަށެވެ. އެއީ އެ ހުރިހާ މުދަލެއް ރޭވުމުގެ ކުރިން ފަޤީރުންނަށް ބައްސަވައި ހުސްކުރެއްވުމުންނެވެ. އެކަލޭގެފާނު އަބަދުވެސް ފަޤީރުންނާއި ޔަތީމުންނާއެކު ފަރިއްކުޅުއްވައެވެ.
ޖުމްލަ 2،630 ޙަދީޘް ރިވާކުރަށްވައި، ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) ވެވަޑައިގެންފައިވަނީ ދެވަނައަށް އެންމެ ގިނައިން ޙަދީޘް ރިވާކުރެއްވި ބޭކަލަށެވެ. މުޅި އިސްލާމީ އުންމަތުގެ އިޙްތިރާމާއި ލޯބި ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ޙާލު، އެއްވެސް ދުނިޔަވީ މަޤާމަކަށް އެދިވަޑައިނުގެން، ހިޖުރައިން 74 ވަނަ އަހަރު (މީލާދީން 692) ގައި ޢުމުރުފުޅުން 87 އަހަރުގައި މައްކާގައި އަވަހާރަވިއެވެ. މާތްﷲ، ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޢުމަރު (ރ.ޢ.) އަށް ރަޙްމަތްލައްވައި، އެކަލޭގެފާނަށް ރުއްސުންލައްވާށެވެ. އަދި ޤިޔާމަތްދުވަހު އެކަލޭގެފާނުގެ ފައުޖުގައި އަޅަމެން ލައްވާށެވެ. އާމީން.
ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލު