ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަކީ ދިމިގްރާތީ ވެރިކަމެއްގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ތަނބެވެ. މިއީ ސިޔާސީ ނިންމުންތައް ނިންމުމުގައި ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން ކަށަވަރުކޮށްދޭ އަސާސެކެވެ. މި ދިރާސާ ރިޕޯޓުގައި ބަލާލާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު އައިސްފައިވާ ބަދަލުތަކާއި، މުއައްސަސާތަކުގެ އޮނިގަނޑާއި، އަދި މިހާރު ކުރިމަތިވަމުންދާ ގޮންޖެހުންތަކަށެވެ. ޚާއްޞަކޮށް 2024 އާއި 2026 އާ ދެމެދު ހިނގާފައިވާ ކަންކަމަށް މި ދިރާސާގައި ބޮޑު އަހައްމިއްޔަތުކަމެއް ދީފައިވާނެއެވެ. 2008 ވަނަ އަހަރުގެ ގާނޫނުއަސާސީއަށް އަމަލުކުރަން ފެށީއްސުރެ، ރާއްޖެ ވަނީ ގިނަ ސިޔާސީ ޕާޓީތައް އެކުލެވޭ، އެންމެންނަށް ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ލިބިދޭ ދިމިގްރާތީ ނިޒާމަކަށް ބަދަލުވެފައެވެ. ނަމަވެސް، 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިޚާބާއި، ގާނޫނުއަސާސީއަށް ގެނެވުނު އިސްލާހުތަކާއި، އިންތިޚާބީ ހިންގުމާ މެދު ހުރި ކަންބޮޑުވުންތަކުން ދައްކުވައިދެނީ ކުރިއެރުންތަކާއެކު އަދިވެސް ގޮންޖެހުންތައް ހުރިކަމެވެ. މި ދިރާސާއިން ހާމަވާގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައި ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަށް ވަރުގަދަ ގާނޫނީ ބިންގަލެއް އެޅިފައިވީ ނަމަވެސް، އޮނިގަނޑާއި ސިޔާސީ އަދި މަޢުލޫމާތު ފޯރުކޮށްދިނުމުގައި ހުރި ހުރަސްތަކުގެ ސަބަބުން އިންތިޚާބުތަކުގެ ސައްހަކަމަށާއި ދިމިގްރާތީ ބައިވެރިވުމަށް އަސަރުތަކެއް ކުރެއެވެ.
1. ތަޢާރަފު
2008 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެ ދިމިގްރާތީ ނިޒާމަކަށް ބަދަލުވުމަކީ ސިޔާސީ ތާރީޚުގައި ރާއްޖެ އައި ވަރަށް މުހިންމު ބަދަލެކެވެ. އޭގެ ކުރިން ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ބައްޓަންވެފައި އޮތީ ބާރުތައް އެއްކުރެވިފައިވާ، ސިޔާސީ ގޮތުން ޚިޔާލު ތަފާތުވުމަށް ފުރުޞަތު ކުޑަ ގޮތަކަށެވެ. އާ ގާނޫނުއަސާސީއާއެކު ގިނަ ޕާޓީތައް ބައިވެރިވާ އިންތިޚާބުތަކާއި، ބާރުތައް ވަކިވެފައިވާ ނިޒާމެއްގެ އިތުރުން ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ފަދަ އަސާސީ ހައްގުތައް ތަޢާރަފުވިއެވެ. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަކީ ދިމިގްރާތީ ސައްހަކަން ދެމެހެއްޓުމަށާއި، ވެރިކަން ހިންގުމަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް ރައްޔިތުންނަށް ލިބޭ އެންމެ ބޮޑު ބާރެވެ.
ފަހަކަށް އައިސް، ރާއްޖޭގެ ދިމިގްރާތީ ނިޒާމަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ވަނީ އައިސްފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް 2023 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބާއި 2024 ގެ މަޖިލިސް އިންތިޚާބަށްފަހު ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމުގެ ބައްޓަމަށް ބަދަލުތަކެއް އައިސް، އިންތިޚާބުތަކުގެ އިންސާފުވެރިކަމާއި، މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަމާ މެދު ސުވާލުތަކެއް ވަނީ އުފެދިފައެވެ. މި ރިޕޯޓު އެކުލަވާލުމުގައި ގާނޫނީ، ސިޔާސީ އަދި އިޖުތިމާއީ ނަޒަރަކުން ރާއްޖޭގެ ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ މިހާރުގެ ހާލަތު ދިރާސާކޮށްފައިވާނެއެވެ.
2. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ ގާނޫނީ އޮނިގަނޑު
ރާއްޖޭގައި ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ ގާނޫނީ ބިންގަލަކީ 2008 ވަނަ އަހަރުގެ ގާނޫނުއަސާސީއެވެ. މި ގާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން އުމުރުން 18 އަހަރު ފުރިފައިވާ ކޮންމެ ދިވެހި ރައްޔިތަކަށް ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ކަށަވަރުކޮށްދެއެވެ. ގާނޫނުއަސާސީގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޮންމެ ރައްޔިތަކަށްމެ ދައުލަތުގެ ހިންގުމުގައި ބައިވެރިވުމާއި، ވޯޓުލުމާއި، އިންތިޚާބުތަކަށް ކުރިމަތިލުމުގެ ހައްގު ލިބިގެންވެއެވެ. މިއީ ބައިނަލްއަގުވާމީ އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ މިންގަނޑުތަކާވެސް އެއްގޮތް އުސޫލުތަކެކެވެ.
އިންތިޚާބުތައް ބޭއްވުމުގެ އެންމެ އިސް މުއައްސަސާއަކީ އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނެވެ. މި ކޮމިޝަނުގެ މައްސޫލިއްޔަތުތަކުގެ ތެރޭގައި ވޯޓުލާ މީހުން ރެޖިސްޓްރީ ކުރުމާއި، އިންތިޚާބުތައް މެނޭޖުކުރުމާއި، އިންތިޚާބީ ގާނޫނުތަކަށް އަމަލުކުރާކަން ކަށަވަރުކުރުން ހިމެނެއެވެ. އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ދަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ޖަމްއިއްޔާތަކާ ގުޅިގެން ރާއްޖޭގެ އިންތިޚާބީ ނިޒާމު ހަރުދަނާކުރުމަށް ގިނަ މަސައްކަތްތަކެއްވެސް ކުރަމުންނެވެ.
2024 ވަނަ އަހަރު ގާނޫނުއަސާސީއަށް ގެނެވުނު 6 ވަނަ އިސްލާހުގެ ސަބަބުން މަޖިލިސް މެންބަރުންގެ ގޮނޑި ގެއްލޭ ހާލަތްތަކަށާއި، ގާނޫނުއަސާސީގެ ބައެއް މާއްދާތައް ބަދަލުކުރުމަށް ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓެއް ބޭނުންވާ ގޮތަށް ވަނީ ހަމަޖެހިފައެވެ. މި ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ ހަމަޖެހުން ގާއިމުވާނެ ކަމަށް ބައެއް ފަރާތްތަކުން ބުނަމުންދާއިރު، އަނެއް ބަޔަކު ދެކޭގޮތުގައި މިއީ ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަމަށާއި ރައްޔިތުންގެ އިޚްތިޔާރުތަކަށް އޮތް ހުރަހެކެވެ.
3. އިންތިޚާބީ ނިޒާމާއި މުއައްސަސާތަކުގެ އޮނިގަނޑު
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރަނީ ތަފާތު ދެ ގޮތެއް އެކުލެވޭ އިންތިޚާބީ ނިޒާމެކެވެ. ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ބޭނުންކުރަނީ ދެ ބުރުގެ ނިޒާމެވެ. އެއީ އިންތިޚާބު ކާމިޔާބު ކުރުމަށްޓަކައި ޖުމްލަ ވޯޓުގެ 50 އިންސައްތައަށްވުރެ ގިނަ ވޯޓު ހޯދަން ޖެހޭ ނިޒާމެކެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގައި ބޭނުންކުރަނީ "ފަސްޓް-ޕާސްޓް-ދަ-ޕޯސްޓް" ނުވަތަ އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ހޯދާ މީހަކު ހޮވޭ ނިޒާމެކެވެ.
21އެޕްރީލް 2024 ގައި ބޭއްވުނު މަޖިލިސް އިންތިޚާބަކީ މި ނިޒާމު ހިނގާގޮތުގެ މިސާލެކެވެ. 93 ދާއިރާއަކަށް މެންބަރުން އިންތިޚާބު ކުރެވުނު މި އިންތިޚާބުގައި، ވެރިކަން ކުރާ ޕީޕަލްސް ނޭޝަނަލް ކޮންގްރެސް (ޕީއެންސީ) އިން ވަނީ މަޖިލީހުގެ ބޮޑު އަޣުލަބިއްޔަތެއް ހޯދާފައެވެ. ވޯޓުލާން ނުކުތް މީހުންގެ އަދަދު މަތިކޮށް ހުރި ނަމަވެސް، އެ ޕާޓީ އިން ދައުލަތުގެ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމާއި އިންސާފުވެރިކަމާ މެދު ބައެއް ފަރާތްތަކުން ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކޮށްފައިވެއެވެ.
4. ވޯޓުލުމުގައި ބައިވެރިވުމާއި ލުއިފަސޭހަކަން
ތާރީޚަށް ބަލާއިރު، ދިވެހިންނަކީ ވޯޓުލުމުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ބައިވެރިވާ ބައެކެވެ. ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ ރަށްތައް ބެހިފައިވާ ގޮތުން އިންތިޚާބުތައް އިންތިޒާމު ކުރުމުގައި ގިނަ ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވެއެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ދިރިއުޅޭ ރައްޔިތުންނަށް ވޯޓުލުމުގެ ފުރުޞަތު ހަނިވުމަކީވެސް އޮތް މައްސަލައެކެވެ. ވޯޓުލާ މަރުކަޒުތައް އިތުރުކޮށް ރެޖިސްޓްރީ ކުރުން ފަސޭހަ ކުރި ނަމަވެސް، އަންހެނުންނާއި ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ ފަރާތްތަކަށް އަދިވެސް ބައެއް ހުރަސްތައް އެބަހުއްޓެވެ.
5. މީޑިއާ، މަޢުލޫމާތު އަދި އިންތިޚާބީ ސައްހަކަން
އިންތިޚާބެއްގައި ރަނގަޅު ނިންމުމެއް ނިންމުމަށްޓަކައި ސައްހަ މަޢުލޫމާތު ލިބުމަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ އިންތިޚާބާ ގުޅޭގޮތުން ޔޫރަޕްގެ އިއްތިހާދުން ނެރުނު ރިޕޯޓުގައި، މީޑިއާތަކުން ވަކި ފަރާތަކަށް ޖެހިފައި އޮތުމާއި ދޮގު މަޢުލޫމާތު ފެތުރުމުގެ މައްސަލަ ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވޯޓުލާ މީހުންނަށް ރަނގަޅު މަޢުލޫމާތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ނިންމުން ނިންމުމަށް ހުރަސް އެޅެއެވެ.
6. ސިޔާސީ ކުރިއެރުންތައް (2024–2026)
6.1 2024 ގެ މަޖިލިސް އިންތިޚާބު: ޕީއެންސީން މަޖިލީހުގެ 93 ގޮނޑީގެ ތެރެއިން 66 ގޮނޑި ކާމިޔާބު ކުރުމުން ސަރުކާރުގެ ބާރު ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ގަދަވެފައެވެ. ނަމަވެސް ވޯޓު ގަތުމާއި ދައުލަތުގެ ވަސީލަތްތައް ނަހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ތުހުމަތުތައް އެޕާޓީ އަށް ވަނީ ކުރެވިފައެވެ.
6.2 ގާނޫނީ އިސްލާހުތައް: 6 ވަނަ އިސްލާހުގެ ދަށުން މެންބަރުން ޕާޓީ ބަދަލުކުރުން ހުއްޓުވުމަށް ފިޔަވަޅުތަކެއް ވަނީ އަޅާފައެވެ. މިއީ ހަމަޖެހުމަށް އެޅުނު ފިޔަވަޅެއް ކަމަށް ބުނި ނަމަވެސް، މިއީ ރައްޔިތުންގެ ބާރު ކުޑަވާ ކަމެއް ކަމަށް ބައެއް ފަރާތްތަކުން ބުނެއެވެ.
6.3 ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ހާލަތު (2025): 2025 ވަނަ އަހަރު ބައެއް ކުދި ޕާޓީތައް އުވާލައި ނުވަތަ ބޮޑެތި ޕާޓީތަކާ ގުޅިފައިވެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ މައިދާނުގައި ހުރި އިޚްތިޔާރުތައް މަދުވެގެން ގޮސްފައިވެއެވެ.
6.4 ހިންގުމާއި ދެފުށް ފެންނަ މިންވަރު (2026): 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ރިޕޯޓުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ކޮރަޕްޝަން ހުއްޓުވުމަށާއި އިންތިޚާބުތަކުގެ ދެފުށް ފެންނަ މިންވަރު އިތުރުކުރުމަށް އިތުރު އިސްލާހުތައް ބޭނުންވެއެވެ.
7. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަށް ހުރި ގޮންޖެހުންތައް
• ސިޔާސީ ގޮތުން ބައިބައިވުން: ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަން ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަމަށް އަސަރުކުރެއެވެ.
• މުއައްސަސާތަކުގެ ހަނިކަން: އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނަށް ގަވާއިދުތައް ތަންފީޒު ކުރުމުގައި ހުރަސްތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ.
• ޖެންޑާ އިކުއަލިޓީ: ސިޔާސީ ދާއިރާގައި އަންހެނުންގެ ބައިވެރިވުން އަދިވެސް ވަރަށް މަދެވެ.
• މަޢުލޫމާތު އޮޅުވާލުން: ސޯޝަލް މީޑިއާ މެދުވެރިކޮށް ފަތުރާ ދޮގު މަޢުލޫމާތުގެ ސަބަބުން އިންތިޚާބުގެ ނަތީޖާއަށް ނުފޫޒު ފޯރައެވެ.
8. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ މުހިންމުކަން
ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަކީ ދިމިގްރާތީ ނިޒާމު ވަރުގަދަ ކުރުމުގެ މައިބަދައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިންތިޚާބުތަކުގެ ސަބަބުން ސުލްހަވެރިކަމާއެކު ވެރިކަން ބަދަލުވުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބި، ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް ދިމިގްރާތީ ނިޒާމެއްގެ ފުރިހަމަކަން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ހަމައެކަނި ވޯޓުލުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތުމަކުން ނޫނެވެ. އެއީ އިންސާފުވެރިކަމާއި ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް ކުރިއަށްދާ ކަމެއްކަން ކަށަވަރު ކުރުމުންނެވެ.
ނިންމުން
ދިވެހިރާއްޖެއިން ވަނީ ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ހިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި ދިމިގްރާތީ ވަރުގަދަ އޮނިގަނޑެއް ގާއިމުކޮށްފައެވެ. 2008 ގެ ގާނޫނުއަސާސީއަކީ މީގެ ބިންގަލެވެ. ނަމަވެސް 2024 އާއި 2026 އާ ދެމެދު ހިނގާފައިވާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، ސިޔާސީ ބާރުތައް އެއްކުރުމާއި، އިންތިޚާބީ އިންސާފުވެރިކަމާ މެދު ހުރި ކަންބޮޑުވުންތަކަށް ހައްލު ހޯދަން ޖެހެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ދިމިގްރާތީ މުސްތަގުބަލު ބިނާވެފައިވަނީ، ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތަކާއި، މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކާއި، ސިޔާސީ ފަރާތްތަކުން ޑިމޮކްރެޓިކް އުސޫލުތައް ނަގަހައްޓައި، ހުރިހާ ރައްޔިތުންނަށް މިނިވަންކަމާއި އިންސާފުވެރިކަމާއެކު އިންތިޚާބުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ފުރުސަތު ކަށަވަރުކޮށްދޭ މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ.
........................................
ރެފަރެންސް: (APA ސްޓައިލް )
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ގާނޫނުއަސާސީ (2008).
ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަން އިލެކްޝަން އޮބްޒަވޭޝަން މިޝަން. (2024).
ފައިނަލް ރިޕޯޓް: މޯލްޑިވްސް ޕްރެޒިޑެންޝަލް އިލެކްޝަން (2023).
ފްރީޑަމް ހައުސް. (2025). ފްރީޑަމް އިން ދަ ވޯލްޑް: މޯލްޑިވްސް.
އިންޓަނޭޝަނަލް އައިޑިއާ. އެބްސެންޓް ވޯޓާސް އިން ދަ މޯލްޑިވްސް.
އައި.އެފް.އީ.އެސް. (2024). މޯލްޑިވްސް ޕާލިމަންޓަރީ އިލެކްޝަން އެފް.އޭ.ކިއު.
ޓްރާންސްޕޭރެންސީ މޯލްޑިވްސް. (2026). ޕްރީ-އިލެކްޝަން ލީގަލް ރިވިއު.
އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން އޮފް މޯލްޑިވްސް. (2025). އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޕަރޭޝަން ރިޕޯޓް.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީއަށް ގެނެވުނު 6 ވަނަ އިސްލާހު (2024).
ވިކިޕީޑިއާ ކޮންޓްރިބިއުޓާސް. (2025). 2024 މޯލްޑިވިއަން ޕާލިމަންޓަރީ އިލެކްޝަން.
ރޮއިޓާސް. (2024). މޯލްޑިވްސް ޕާލިމަންޓަރީ އިލެކްޝަން ނިއުސް.
2008 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެ ދިމިގްރާތީ ނިޒާމަކަށް ބަދަލުވުމަކީ ސިޔާސީ ތާރީޚުގައި ރާއްޖެ އައި ވަރަށް މުހިންމު ބަދަލެކެވެ. އޭގެ ކުރިން ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ބައްޓަންވެފައި އޮތީ ބާރުތައް އެއްކުރެވިފައިވާ، ސިޔާސީ ގޮތުން ޚިޔާލު ތަފާތުވުމަށް ފުރުޞަތު ކުޑަ ގޮތަކަށެވެ. އާ ގާނޫނުއަސާސީއާއެކު ގިނަ ޕާޓީތައް ބައިވެރިވާ އިންތިޚާބުތަކާއި، ބާރުތައް ވަކިވެފައިވާ ނިޒާމެއްގެ އިތުރުން ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ފަދަ އަސާސީ ހައްގުތައް ތަޢާރަފުވިއެވެ. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަކީ ދިމިގްރާތީ ސައްހަކަން ދެމެހެއްޓުމަށާއި، ވެރިކަން ހިންގުމަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް ރައްޔިތުންނަށް ލިބޭ އެންމެ ބޮޑު ބާރެވެ.
ފަހަކަށް އައިސް، ރާއްޖޭގެ ދިމިގްރާތީ ނިޒާމަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ވަނީ އައިސްފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް 2023 ގެ ރިޔާސީ އިންތިޚާބާއި 2024 ގެ މަޖިލިސް އިންތިޚާބަށްފަހު ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމުގެ ބައްޓަމަށް ބަދަލުތަކެއް އައިސް، އިންތިޚާބުތަކުގެ އިންސާފުވެރިކަމާއި، މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަމާ މެދު ސުވާލުތަކެއް ވަނީ އުފެދިފައެވެ. މި ރިޕޯޓު އެކުލަވާލުމުގައި ގާނޫނީ، ސިޔާސީ އަދި އިޖުތިމާއީ ނަޒަރަކުން ރާއްޖޭގެ ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ މިހާރުގެ ހާލަތު ދިރާސާކޮށްފައިވާނެއެވެ.
2. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ ގާނޫނީ އޮނިގަނޑު
ރާއްޖޭގައި ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ ގާނޫނީ ބިންގަލަކީ 2008 ވަނަ އަހަރުގެ ގާނޫނުއަސާސީއެވެ. މި ގާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން އުމުރުން 18 އަހަރު ފުރިފައިވާ ކޮންމެ ދިވެހި ރައްޔިތަކަށް ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ކަށަވަރުކޮށްދެއެވެ. ގާނޫނުއަސާސީގެ 26 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ކޮންމެ ރައްޔިތަކަށްމެ ދައުލަތުގެ ހިންގުމުގައި ބައިވެރިވުމާއި، ވޯޓުލުމާއި، އިންތިޚާބުތަކަށް ކުރިމަތިލުމުގެ ހައްގު ލިބިގެންވެއެވެ. މިއީ ބައިނަލްއަގުވާމީ އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ މިންގަނޑުތަކާވެސް އެއްގޮތް އުސޫލުތަކެކެވެ.
އިންތިޚާބުތައް ބޭއްވުމުގެ އެންމެ އިސް މުއައްސަސާއަކީ އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނެވެ. މި ކޮމިޝަނުގެ މައްސޫލިއްޔަތުތަކުގެ ތެރޭގައި ވޯޓުލާ މީހުން ރެޖިސްޓްރީ ކުރުމާއި، އިންތިޚާބުތައް މެނޭޖުކުރުމާއި، އިންތިޚާބީ ގާނޫނުތަކަށް އަމަލުކުރާކަން ކަށަވަރުކުރުން ހިމެނެއެވެ. އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ދަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ޖަމްއިއްޔާތަކާ ގުޅިގެން ރާއްޖޭގެ އިންތިޚާބީ ނިޒާމު ހަރުދަނާކުރުމަށް ގިނަ މަސައްކަތްތަކެއްވެސް ކުރަމުންނެވެ.
2024 ވަނަ އަހަރު ގާނޫނުއަސާސީއަށް ގެނެވުނު 6 ވަނަ އިސްލާހުގެ ސަބަބުން މަޖިލިސް މެންބަރުންގެ ގޮނޑި ގެއްލޭ ހާލަތްތަކަށާއި، ގާނޫނުއަސާސީގެ ބައެއް މާއްދާތައް ބަދަލުކުރުމަށް ރައްޔިތުންގެ ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓެއް ބޭނުންވާ ގޮތަށް ވަނީ ހަމަޖެހިފައެވެ. މި ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ ހަމަޖެހުން ގާއިމުވާނެ ކަމަށް ބައެއް ފަރާތްތަކުން ބުނަމުންދާއިރު، އަނެއް ބަޔަކު ދެކޭގޮތުގައި މިއީ ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަމަށާއި ރައްޔިތުންގެ އިޚްތިޔާރުތަކަށް އޮތް ހުރަހެކެވެ.
3. އިންތިޚާބީ ނިޒާމާއި މުއައްސަސާތަކުގެ އޮނިގަނޑު
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރަނީ ތަފާތު ދެ ގޮތެއް އެކުލެވޭ އިންތިޚާބީ ނިޒާމެކެވެ. ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގައި ބޭނުންކުރަނީ ދެ ބުރުގެ ނިޒާމެވެ. އެއީ އިންތިޚާބު ކާމިޔާބު ކުރުމަށްޓަކައި ޖުމްލަ ވޯޓުގެ 50 އިންސައްތައަށްވުރެ ގިނަ ވޯޓު ހޯދަން ޖެހޭ ނިޒާމެކެވެ. ނަމަވެސް މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގައި ބޭނުންކުރަނީ "ފަސްޓް-ޕާސްޓް-ދަ-ޕޯސްޓް" ނުވަތަ އެންމެ ގިނަ ވޯޓު ހޯދާ މީހަކު ހޮވޭ ނިޒާމެކެވެ.
21އެޕްރީލް 2024 ގައި ބޭއްވުނު މަޖިލިސް އިންތިޚާބަކީ މި ނިޒާމު ހިނގާގޮތުގެ މިސާލެކެވެ. 93 ދާއިރާއަކަށް މެންބަރުން އިންތިޚާބު ކުރެވުނު މި އިންތިޚާބުގައި، ވެރިކަން ކުރާ ޕީޕަލްސް ނޭޝަނަލް ކޮންގްރެސް (ޕީއެންސީ) އިން ވަނީ މަޖިލީހުގެ ބޮޑު އަޣުލަބިއްޔަތެއް ހޯދާފައެވެ. ވޯޓުލާން ނުކުތް މީހުންގެ އަދަދު މަތިކޮށް ހުރި ނަމަވެސް، އެ ޕާޓީ އިން ދައުލަތުގެ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމާއި އިންސާފުވެރިކަމާ މެދު ބައެއް ފަރާތްތަކުން ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކޮށްފައިވެއެވެ.
4. ވޯޓުލުމުގައި ބައިވެރިވުމާއި ލުއިފަސޭހަކަން
ތާރީޚަށް ބަލާއިރު، ދިވެހިންނަކީ ވޯޓުލުމުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ބައިވެރިވާ ބައެކެވެ. ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ ރަށްތައް ބެހިފައިވާ ގޮތުން އިންތިޚާބުތައް އިންތިޒާމު ކުރުމުގައި ގިނަ ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވެއެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ދިރިއުޅޭ ރައްޔިތުންނަށް ވޯޓުލުމުގެ ފުރުޞަތު ހަނިވުމަކީވެސް އޮތް މައްސަލައެކެވެ. ވޯޓުލާ މަރުކަޒުތައް އިތުރުކޮށް ރެޖިސްޓްރީ ކުރުން ފަސޭހަ ކުރި ނަމަވެސް، އަންހެނުންނާއި ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ ފަރާތްތަކަށް އަދިވެސް ބައެއް ހުރަސްތައް އެބަހުއްޓެވެ.
5. މީޑިއާ، މަޢުލޫމާތު އަދި އިންތިޚާބީ ސައްހަކަން
އިންތިޚާބެއްގައި ރަނގަޅު ނިންމުމެއް ނިންމުމަށްޓަކައި ސައްހަ މަޢުލޫމާތު ލިބުމަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ އިންތިޚާބާ ގުޅޭގޮތުން ޔޫރަޕްގެ އިއްތިހާދުން ނެރުނު ރިޕޯޓުގައި، މީޑިއާތަކުން ވަކި ފަރާތަކަށް ޖެހިފައި އޮތުމާއި ދޮގު މަޢުލޫމާތު ފެތުރުމުގެ މައްސަލަ ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވޯޓުލާ މީހުންނަށް ރަނގަޅު މަޢުލޫމާތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ނިންމުން ނިންމުމަށް ހުރަސް އެޅެއެވެ.
6. ސިޔާސީ ކުރިއެރުންތައް (2024–2026)
6.1 2024 ގެ މަޖިލިސް އިންތިޚާބު: ޕީއެންސީން މަޖިލީހުގެ 93 ގޮނޑީގެ ތެރެއިން 66 ގޮނޑި ކާމިޔާބު ކުރުމުން ސަރުކާރުގެ ބާރު ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ގަދަވެފައެވެ. ނަމަވެސް ވޯޓު ގަތުމާއި ދައުލަތުގެ ވަސީލަތްތައް ނަހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމުގެ ތުހުމަތުތައް އެޕާޓީ އަށް ވަނީ ކުރެވިފައެވެ.
6.2 ގާނޫނީ އިސްލާހުތައް: 6 ވަނަ އިސްލާހުގެ ދަށުން މެންބަރުން ޕާޓީ ބަދަލުކުރުން ހުއްޓުވުމަށް ފިޔަވަޅުތަކެއް ވަނީ އަޅާފައެވެ. މިއީ ހަމަޖެހުމަށް އެޅުނު ފިޔަވަޅެއް ކަމަށް ބުނި ނަމަވެސް، މިއީ ރައްޔިތުންގެ ބާރު ކުޑަވާ ކަމެއް ކަމަށް ބައެއް ފަރާތްތަކުން ބުނެއެވެ.
6.3 ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ހާލަތު (2025): 2025 ވަނަ އަހަރު ބައެއް ކުދި ޕާޓީތައް އުވާލައި ނުވަތަ ބޮޑެތި ޕާޓީތަކާ ގުޅިފައިވެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ސިޔާސީ މައިދާނުގައި ހުރި އިޚްތިޔާރުތައް މަދުވެގެން ގޮސްފައިވެއެވެ.
6.4 ހިންގުމާއި ދެފުށް ފެންނަ މިންވަރު (2026): 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ރިޕޯޓުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ކޮރަޕްޝަން ހުއްޓުވުމަށާއި އިންތިޚާބުތަކުގެ ދެފުށް ފެންނަ މިންވަރު އިތުރުކުރުމަށް އިތުރު އިސްލާހުތައް ބޭނުންވެއެވެ.
7. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަށް ހުރި ގޮންޖެހުންތައް
• ސިޔާސީ ގޮތުން ބައިބައިވުން: ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަން ބޮޑުވުމުގެ ސަބަބުން މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަމަށް އަސަރުކުރެއެވެ.
• މުއައްސަސާތަކުގެ ހަނިކަން: އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނަށް ގަވާއިދުތައް ތަންފީޒު ކުރުމުގައި ހުރަސްތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ.
• ޖެންޑާ އިކުއަލިޓީ: ސިޔާސީ ދާއިރާގައި އަންހެނުންގެ ބައިވެރިވުން އަދިވެސް ވަރަށް މަދެވެ.
• މަޢުލޫމާތު އޮޅުވާލުން: ސޯޝަލް މީޑިއާ މެދުވެރިކޮށް ފަތުރާ ދޮގު މަޢުލޫމާތުގެ ސަބަބުން އިންތިޚާބުގެ ނަތީޖާއަށް ނުފޫޒު ފޯރައެވެ.
8. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގުގެ މުހިންމުކަން
ވޯޓުލުމުގެ ހައްގަކީ ދިމިގްރާތީ ނިޒާމު ވަރުގަދަ ކުރުމުގެ މައިބަދައެވެ. ރާއްޖޭގައި އިންތިޚާބުތަކުގެ ސަބަބުން ސުލްހަވެރިކަމާއެކު ވެރިކަން ބަދަލުވުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބި، ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން އިތުރުވެފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް ދިމިގްރާތީ ނިޒާމެއްގެ ފުރިހަމަކަން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ހަމައެކަނި ވޯޓުލުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތުމަކުން ނޫނެވެ. އެއީ އިންސާފުވެރިކަމާއި ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް ކުރިއަށްދާ ކަމެއްކަން ކަށަވަރު ކުރުމުންނެވެ.
ނިންމުން
ދިވެހިރާއްޖެއިން ވަނީ ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ހިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި ދިމިގްރާތީ ވަރުގަދަ އޮނިގަނޑެއް ގާއިމުކޮށްފައެވެ. 2008 ގެ ގާނޫނުއަސާސީއަކީ މީގެ ބިންގަލެވެ. ނަމަވެސް 2024 އާއި 2026 އާ ދެމެދު ހިނގާފައިވާ ކަންކަމަށް ބަލާއިރު، ސިޔާސީ ބާރުތައް އެއްކުރުމާއި، އިންތިޚާބީ އިންސާފުވެރިކަމާ މެދު ހުރި ކަންބޮޑުވުންތަކަށް ހައްލު ހޯދަން ޖެހެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ދިމިގްރާތީ މުސްތަގުބަލު ބިނާވެފައިވަނީ، ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތަކާއި، މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކާއި، ސިޔާސީ ފަރާތްތަކުން ޑިމޮކްރެޓިކް އުސޫލުތައް ނަގަހައްޓައި، ހުރިހާ ރައްޔިތުންނަށް މިނިވަންކަމާއި އިންސާފުވެރިކަމާއެކު އިންތިޚާބުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ފުރުސަތު ކަށަވަރުކޮށްދޭ މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ.
........................................
ރެފަރެންސް: (APA ސްޓައިލް )
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ގާނޫނުއަސާސީ (2008).
ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަން އިލެކްޝަން އޮބްޒަވޭޝަން މިޝަން. (2024).
ފައިނަލް ރިޕޯޓް: މޯލްޑިވްސް ޕްރެޒިޑެންޝަލް އިލެކްޝަން (2023).
ފްރީޑަމް ހައުސް. (2025). ފްރީޑަމް އިން ދަ ވޯލްޑް: މޯލްޑިވްސް.
އިންޓަނޭޝަނަލް އައިޑިއާ. އެބްސެންޓް ވޯޓާސް އިން ދަ މޯލްޑިވްސް.
އައި.އެފް.އީ.އެސް. (2024). މޯލްޑިވްސް ޕާލިމަންޓަރީ އިލެކްޝަން އެފް.އޭ.ކިއު.
ޓްރާންސްޕޭރެންސީ މޯލްޑިވްސް. (2026). ޕްރީ-އިލެކްޝަން ލީގަލް ރިވިއު.
އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން އޮފް މޯލްޑިވްސް. (2025). އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޕަރޭޝަން ރިޕޯޓް.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީއަށް ގެނެވުނު 6 ވަނަ އިސްލާހު (2024).
ރޮއިޓާސް. (2024). މޯލްޑިވްސް ޕާލިމަންޓަރީ އިލެކްޝަން ނިއުސް.
ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލު