ކޮލެޖަށް ނުދާން ނިންމި ހިތްދަތި ދުވަހުގެ ފަތިހު، އަހަރެން އެތަނަށް ހޮވުނުކަމުގެ ރަސްމީ ލިޔުން ފަތްޖަހައި، ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ބައްޕަގެ މުސައްލަ ދަށަށް ކޮއްޕާލީމެވެ. އަތްފޯރާފަށުގައި ނެތް މައުސޫމު ހުވަފެނެއް ރައްކާކުރާނެ އެހެން ރައްކާތެރި ތަނެއް އަހަރެންގެ ވިސްނުމަކަށް ނައެވެ.
އައްޑޫ ހިތަދޫގައި ހުރި އަހަރެމެންގެ ބާވެ ވީރާނާވަމުންދާ ކުޑަކުޑަ ގޭގެ ފުރާޅުން ވާރޭގެ ތިކިތައް ތަޅަމުން ދިޔައީ ހިތް ކުދިކުދިވާ ފަދަ ހިތާމަވެރި ރާގަކަށެވެ. ގޭތެރޭގެ އަނދިރި ކަނެއްގައި މަންމަ އިނީ ބާވެފައިވާ ފަހާ ފޮށި ކައިރީގައެވެ. ތިރީސް ރުފިޔާގެ މަދު އުޖޫރައަކަށް ސްކޫލް ޔުނިފޯމެއް މަރާމާތު ކުރުމުގައެވެ. މަންމަގެ ލޯ ވަނީ ރުއިމުގެ ސަބަބުން ރަތްވެ ދުޅަވެފައެވެ. އަހަރެން ނިދާފައި އޮތް ކަމަށް ހީކޮށް، ފަތިސް ނަމާދުގެ ސަޖިދައިގައި އޮވެ މަންމަ އޮއްސި ކަރުނަތަކުގެ އަޑު އަހަރެންގެ ހިތުގެ އެންމެ ފުންމިނަށް އިވުނެވެ.
"ނީހާން، އަންނަ ހަފުތާގައި މާލެދާން ފުރާނަންތަ؟" މަންމަ އަހާލީ ތުރުތުރުލަމުން ދިޔަ އަޑަކުންނެވެ.
އަހަރެން ކޮޓަރީގެ ދޮރުމަތީގައި ހުއްޓި، ފުން ނޭވާއެއް އެތެރެއަށް ދަމާލީމެވެ. "ނޫން މަންމާ. އަހަރެން ނުދާނަން."
ފަހާ ފޮށީގެ ފައިވަތުން މަންމަގެ ފައި ކުއްލިއަކަށް ހުއްޓުނެވެ. ތަނަށް ވެރިވީ މަރުފަދަ ހިމޭންކަމެކެވެ. "ކީކޭ؟ ދަރިފުޅު ތި ބުނީ ކީކޭ؟"
"އަހަރެން ނަން އަނބުރާ ގެންގޮސްފިން."
މަދު ސިކުންތުކޮޅަކަށް މުޅި ކޮޓަރީގެ ހިމޭންކަން ފޫއަޅުވާލީ ހަމައެކަނި ފުރާޅުގައި ތަޅަމުންދިޔަ ވާރޭގެ އަޑެވެ. ދެން މަންމަ މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު، ނަމަވެސް ރިހުމުން ފުރިގެންވާ އަޑަކުން އެހިއެވެ. "މަންމަ ގާތު މަޝްވަރާވެސް ކޮށްނުލާ؟"
"މަންމާ، އަހަރެމެން އަދިވެސް ދެލައްކަ އަށްޑިހަ ހަހާސް ރުފިޔާގެ ދަރަނި ދައްކަން އެބައޮތް. އަހަރެން ކިހިނެއް ހުރިހާ ކަމެއް ދޫކޮށްލާފައި ކިޔަވަން ދާނީ؟"
މަންމަ އިސްޖަހާލިއެވެ. ބޭރުން ކުރި ފަރުވާއާއި، ފްލައިޓް ޓިކެޓާއި، ހޮސްޕިޓަލުގެ ބިލްތަކާއި، ބައްޕަގެ ބަލިހާލަތު ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ގޯސްވަމުން ދިޔުމުން ނެގި ބޮޑެތި ދަރަނިތައް އަދިވެސް އަހަރެމެންގެ ބޮލުގައި އެބައޮތެވެ. ބަދަލުވީ ހަމައެކަނި އެއް ކަމެކެވެ؛ އެއީ މި ދުނިޔޭގައި ލޯބިވާ ބައްޕަ ނެތް ކަމެވެ.
"އަހަރެން ރަށު ހާޑްވެއާ ފިހާރައިން ވަޒީފާއެއް ހޯދައިފިން،" އަހަރެން ބުނީމެވެ. "އެމީހުން ބުނީ ފުލްޓައިމްކޮށް މަސައްކަތް ކުރެވޭނެޔޭ."
"ދަރިފުޅާ، ތިއީ އަދި ކިރިޔާ ނަވާރަ އަހަރު ފުރުނު ކުއްޖެއް!" މަންމަގެ ލޮލުން ކަރުނަ ފައިބައިގަތެވެ.
"އެނގޭ މަންމާ."
"ބައްޕަ އެހާ ގިނަ އަހަރު ދުވަހު ދާ އޮހޮރައިގެން މަސައްކަތް ކުރީ ދަރިފުޅުގެ ތަޢުލީމު ހުއްޓާލާކަށް ނޫން. އެއީ ބައްޕަގެ އެންމެ ބޮޑު އުންމީދު."
ހިތުގައި އޮތް ހިތިކަމާއި ރުޅިވެރިކަން ކޮންޓްރޯލުން ނެއްޓިގެން ދިޔައެވެ. "ލާރި ހޯދަން ގޭ ދޮށަށް އަންނަ މީހުންނަށް ޖަވާބުދާރީވާކަށް ބައްޕައެއް މިހާރު މިތާކު ނެތް މަންމާ!"
ވިސްނާލުމެއް ނެތި އެ ބަސްތައް އަހަރެންގެ ދުލުން ބޭރުވުމާއެކު، މަންމަގެ މޫނުމަތިން ފެނިގެންދިޔަ މާޔޫސްކަމާއި ހިތާމަ ފެނި އަހަރެންގެ ހިތް ކުދިކުދިވިއެވެ. އެ ބުނެވުނު ބަސްތައް އަނބުރާ ގެންނަން ބޭނުންވިއެވެ. ނަމަވެސް، އެވަގުތު ލަދުންނާއި ހިތާމައިން ފިލަންވެގެން، ހުސް ބާލިދީއެއް ހިފައިގެން އަހަރެން ބޭރަށް ނުކުތީ ފުރާޅުން ފެން ލީކުވާ ތަންތަނަށް ފެންބަލާ އުޅޭކަމަށް ހެދިގެންނެވެ.
އެރޭ ވިއްސާރަ ވިލާތަކުން އުޑުމަތި ބަންދުވެފައި ވަނިކޮށް، ގޭގެ ބޭރު ދޮރުގައި މީހަކު މަޑުމަޑުން ޓަކިޖެހިއެވެ. ދޮރު ހުޅުވާލިއިރު ހުރީ ބައްޕައާއެކު ބުރަ މަސައްކަތުގައި ފަނަރަ އަހަރު ހޭދަކުރި ގާތް އެކުވެރިޔާ ހަސަންބެއެވެ. އޭނާއަކީ އަބަދުވެސް އީދު ފަދަ މުނާސަބަތުތަކުގައި ދޮންކެޔޮގަނޑެއް ނުވަތަ ކޮންމެވެސް ހަދިޔާއެއް ހިފައިގެން އަންނަ، މަޑުމައިތިރި ހިނިތުންވުމެއް ވެރި މީހެކެވެ. ނަމަވެސް އެރޭ އޭނާގެ މޫނުމަތީގައި ވަނީ ސީރިއަސްކަމެވެ. އަތުގައި އޮތީ ބާވެ ބާލިސްވެފައިވާ ނޫކުލައިގެ ފައިލެކެވެ.
"އެތެރެއަށް ވަދެލެވިދާނެތަ ޝިފާ؟" ހަސަންބެ އަހާލިއެވެ.
މަންމަ އަވަސްއަވަހަށް މޭޒުމަތީގައި ތިން ސައިތަށި ބެހެއްޓިއެވެ. ނަމަވެސް އެއިން އެއްވެސް ތައްޓެއްގައި އެކަކުވެސް އަތެއް ނުލައެވެ. ހަސަންބެ އިށީނދެ މަންމައަށާއި އަހަރެންނަށް ފުން ނަޒަރަކުން ބަލާލިއެވެ.
"އިބްރާހީމާ ބެހޭގޮތުން ތިޔަ ދެމައިންނަށް އެނގެންޖެހޭ ވަރަށް މުހިންމު ވާހަކައެއް އެބައޮތް."
މަންމަ ބިރުން ފިތްކަނޑައިގެންދާ ފަދަ ގޮތަކަށް އަހަރެންގެ އަތުގައި ބާރަށް ހިފެހެއްޓިއެވެ. "އިތުރު ދަރަންޏެއްގެ ވާހަކަތަ ހަސަންބޭ؟ އިތުރު މީހަކަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތީތަ؟"
"ނޫން، ޝިފާ. އެކަހަލަ ކަމެއް ނޫން."
"ދެން ކޮން ވާހަކައެއް؟"
ހަސަންބެ އިސްޖަހާލުމަށްފަހު ފުން ނޭވާއެއް ދޫކޮށްލިއެވެ. "އިބްރާހީމް ދިޔައީ ނީހާންގެ މަތީ ތަޢުލީމަށްޓަކައި ވަކިން ފައިސާ ރައްކާކުރަމުން."
އަހަރެން ހައިރާންކަމާއެކު ސުވާލުކުރީމެވެ. "ބައްޕަ ރައްކާކުރި ހުރިހާ ފައިސާއެއް ބޭނުންކުރީ ބައްޕަގެ ބައްޔަށް ފަރުވާކުރާކަށް ނޫންތަ؟ އެންމެ ފަހު ރުފިޔާއާ ހަމައަށް ހުސްވީއެއްނޫންތަ؟"
"އެއީ ގޭގެ ޚަރަދުތަކަށާއި ބޭންކުގައި ހުރި މަދު ފައިސާކޮޅު،" ހަސަންބެ އެ ބާ ފައިލް ހުޅުވާލިއެވެ. "މީގެ އިތުރުން އެހެން ގޮތަކަށް އިބްރާހީމް ފައިސާ ރައްކާކުރި. ގާތްގަނޑަކަށް ދިހަ އަހަރު ވަންދެން، ކޮންމެ މަހަކު އަހަރެންގެ އަތަށް ފައިސާ ޖަމާކުރޭ ވަކި ފަންޑެއްގެ ގޮތުގައި ބަހައްޓަން. ބައެއް މަސްމަހު ސަތޭކަ ރުފިޔާ، އަނެއްބައި މަސްމަހު އެއަށްވުރެ ގިނައިން."
މަންމަގެ އަޑު ތުރުތުރުއަޅައިގަތެވެ. "ޖުމްލަ ކިހާވަރެއް ހަސަންބޭ؟"
"ހަތްދިހަ އަށްހާސް ރުފިޔާ."
އެވަގުތު މުޅި ކާއިނާތު އަހަރެންގެ ވަށައިގެން އެނބުރިގަތް ކަހަލައެވެ. ހަތްދިހަ އަށްހާސް ރުފިޔާއަކީ އަހަރެމެންގެ ހާލަތު މުޅިން ބަދަލުކޮށްލެވޭނެ އަދަދެކެވެ. މަންމަގެ ކަރުނަތައް ފޮހެލައި، ދަރަނިތަކުގެ ބޮޑުބައި ޚަލާޞްކޮށް، އަހަރެންގެ ކިޔެވުން ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ ވަރުގެ ރައްކާތެރިކަމެކެވެ.
"ކޮބާ މިހާރު އެ ފައިސާ؟" އަހަރެން ކެތްތެރިކަން ކުޑަވެފައި އެހީމެވެ.
ހަސަންބެގެ ދެލޮލުން ފެނުނީ ހިތާމައެވެ. "މީގެ ސާދަ މަސް ކުރިން، އިބްރާހީމް އައިސް އޭގެ ތެރެއިން ބޮޑުބައި އަނބުރާ ގެންދިޔަ."
"ކީއްކުރަން؟"
އޭނާ ވަގުތުން ޖަވާބެއް ނުދިނެވެ. ހިމޭންކަން ދިގުލައިގެން ދިޔަވަރަކަށް އަހަރެންގެ ހިތް އަވަސްވިއެވެ. "ހަސަންބޭ، ކީއްކުރަންހޭ ބައްޕަ އެ ފައިސާ ގެންދިޔައީ؟"
"މީހެއްގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރަން."
އަހަރެންގެ ކިބައިން ނުކުތީ ރުޅިވެރި މަލާމާތުގެ ހުނުމެކެވެ. "އަހަރެމެން މިތިބީ ދަރަނިވެރިވެ، މަގުމަތިވާ ހިސާބުގައި! ބައްޕަގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރަން އަހަރެމެން ސަލާންޖެހީ. އެކަމަކު ބައްޕަ އަހަރެންގެ މުސްތަޤުބަލަށް ރައްކާކުރި ފައިސާ އެހެން މީހަކަށް ދިނީ؟"
"ނީހާން! މަޑުމައިތިރިވޭ،" މަންމަ އާދޭހާއެކު ބުންޏެވެ.
"ނޫން މަންމާ! އަހަރެން ބޭނުންވަނީ ހަޤީޤަތް އެނގެން. އަހަރެމެން މިހާލުގައި ޖައްސާފައި ބައްޕަ އެކުރި ކަމެއް ސާފުވާންޖެހޭނެ!" އަހަރެންގެ އަޑު މުޅި ގޭތެރޭގައި ގުގުމައިގެން ދިޔައެވެ.
ހަސަންބެ އިސްއުފުލައި، ސީދާ އަހަރެންގެ ލޮލަށް ބަލާލިއެވެ. "އިބްރާހީމް އެ ފައިސާ ދިނީ ކުޑަ އަންހެން ކުއްޖެއްގެ ކުއްލި ހިތުގެ އޮޕަރޭޝަނަކަށް."
އެ މައުސޫމު ކުއްޖާގެ ނަމަކީ އާލިޔާއެވެ. އޭނާގެ އުމުރުން އެންމެ އަށް އަހަރުގައި ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ ފަދަ ހިތުގެ ސީރިއަސް މައްސަލައެއް ހުރިކަން އެނގުނެވެ. އޭނާގެ މަންމަ މަރިޔަމަކީ އޮފީސްތައް ކުނިކަހައި ސާފުކޮށްގެން ދިރިއުޅޭ ނިކަމެތި އެކަނިވެރި މައެކެވެ. ބައްޕައެއްގެ އެހީތެރިކަމެއް ނެތެވެ. އެ ދެމައިން ދިރިއުޅެމުން ދިޔައީ މާލޭގެ ކުޑަކުޑަ، އަނދިރި ގޮޅިއެއްފަދަ ކޮޓަރިއެއްގައެވެ. ބައްޕައާ އެމީހުން ދިމާވީ އެ އަންހެންމީހާ މަސައްކަތްކުރާ ވިޔަފާރި އިމާރާތަކަށް މުދާ އުފުލައި ބާލަން ގޮސް އުޅުމުގެ ތެރޭގައެވެ.
"އެ ކުއްޖާ އެދުވަހު ބޮޑު ސިޑިމަތިން ހޭނެތިގެން ވެއްޓުނީ. އިބްރާހީމް އަމިއްލަ ދެއަތުން އެ ކުއްޖާ އުފުލައިގެން ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދިޔައީ،" ހަސަންބެ ކިޔައިދިނެވެ. "ހޮސްޕިޓަލުން ބުނީ ވަގުތުން ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ނުގެންގޮސްފިނަމަ ފުރާނަ ސަލާމަތް ނުވާނެ ކަމަށް. އާންމުންގެ އެހީއާއި އެކި ފަރާތްތަކުން ލިބުނު ފައިސާއިންވެސް ބޮޑު އަދަދެއް މަދުވި. ވަގުތު ފާއިތުވަމުން ދިޔައީ."
ހަސަންބެ މޭޒުމަތީގައި ބޭއްވީ ބޭންކް ޓްރާންސްފާ ރިސިޕްޓެކެވެ. ފަސްދޮޅަސް ހާސް ރުފިޔާއެވެ. އޭގެ ތިރީގައި އޮތީ ބައްޕަގެ އަތުލިޔުމުން ކޮށްފައިވާ ސޮޔެވެ. އެއީ އަހަރެންގެ ކުޑައިރުގެ ރިޕޯޓް ފޮތްތަކުގައާއި، ސްކޫލް ފީ ދެއްކި ލިޔުންތަކުގައި ބައްޕަ ކުރާ އަހަރެންނަށް ނުހަނު ފަރިތަ ސޮޔެވެ. ނަމަވެސް މިއަދު އެ ސޮއި އެއޮތީ އަހަރެންގެ ކޮލެޖް ތަޢުލީމާއި މުސްތަޤުބަލުގެ ބަދަލުގައި އެހެން ފުރާނައެއް ސަލާމަތްކުރި އަގުގެ ދަށުގައެވެ.
"އިބްރާހީމް އަހަރެމެން ގާތު މި ވާހަކަ ސިއްރުކުރީ ކީއްވެ؟" މަންމަގެ އަޑު ބެދިފައިވާ ގޮތަކަށް އެހިއެވެ.
"އޭނާ އަހަރެން ގާތު އާދޭސްކޮށްފައި ބުނި މި ވާހަކަ އެއްވެސް މީހަކަށް ނައަންގަން" ހަސަންބެ ތަފްޞީލުކޮށްދިނެވެ. "އިބްރާހީމް ބުނީ ޝިފާއާއި ނީހާންވެސް އެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރަން އެއްބަސްވާނެކަން ޔަޤީނޭ. އެކަމަކު އޭގެ ފަހުން ނީހާންގެ ކިޔެވުމުގެ ޚަރަދު ހަމަނުޖެހިދާނެތީ މަންމަ އަބަދު ހިތާމަކޮށް ކަރުނައަޅާނެތީ، އެ ބުރަ އަމިއްލައަށް އުފުލަން ބޭނުންވީއޭ. އޭނާ ހުރީ އިތުރު މަސައްކަތް ކޮށްގެން އެ ފައިސާ އަލުން އެއްކުރަން އަތްކުރި އޮޅާލައިގެން."
މަންމަ ދެއަތުން މޫނު ފޮރުވާލައި ގިސްލާ ރޯން ފެށިއެވެ. އަހަރެން ކުއްލިއަކަށް ގޮނޑިން ތެދުވީމެވެ. "އެއީ ބައްޕައަށް އަމިއްލައަށް ނިންމޭނެ ނިންމުމެއް ނޫން! އަހަރެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހައްޤު ބައްޕަ ނިގުޅައިގަތީ!"
"ނޫން ނީހާން،" ހަސަންބެ ވަރަށް މޮޅިވެރިކަމާއެކު އަހަންނަށް ވިސްނައިދޭން މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. "ދަރިފުޅެއް ކަމަކު ރުޅިއައުމަކީ ޠަބީޢީ ކަމެއް. އެކަމަކު އިބްރާހީމަކީ މީހެއްގެ ފުރާނަ ގެއްލިގެންދާތަން ބަލަން ހުންނާނެ ފަދަ ހިލަހިތެއްގެ ވެރިއެއް ނޫން، އެއީ މީހުންނަށް މާ ބޮޑަށްވެސް އޯގާތެރި މީހެއް ."
އަހަރެން ފާރުގައި ހަރުކޮށްފައި ހުރި އާއިލީ ފޮޓޯއަށް ބަލާލީމެވެ. އެއީ އަހަރެން އޯލެވެލް ނިންމި ދުވަހު، ބައްޕަ ވަރުބަލިކަމާއެކުވެސް ފަޚުރުވެރި ހިނިތުންވުމަކާއެކު އަހަރެމެން ދެމައިންގެ މެދުގައި ހުރެ ނަގާފައިވާ ފޮޓޯއެކެވެ. "ބައްޕަ އަހަރެން ކިޔަވައިގެން މޮޅު މީހަކަށް ހަދައިދޭނެ ކަމަށް ވަޢުދުވީމެއްނު..." އަހަރެންގެ އަޑު މަޑުވެ، ކަރުނައިގެ ތެރެއަށް ޣަރަޤުވިއެވެ.
ހަސަންބެ އެ ބާ ފައިލް ލައްޕާލުމަށްފަހު މޭޒުމަތީގައި ބޭއްވިއެވެ. "އެ ފަންޑުގައި އަދި ބާކީ އަށާރަހާސް ރުފިޔާ އެބައޮތް. މިއީ އިބްރާހީމް ދޫކޮށްފައި ދިޔަ އަމާނާތް. އަހަރެން މިއައީ މި ފައިސާ ދަރިފުޅާ ހަވާލުކުރަން."
ހަސަންބެ ނުކުމެގެން ދިޔުމުންވެސް މަންމަ މޭޒުދޮށުގައި ގާވެފައި އިނެވެ. އަހަރެން ކޮޓަރީގެ އެއްކޮޅުން އަނެއްކޮޅަށް ރުޅިވެރިކަމާއެކު ހިނގަން ފެށީމެވެ.
"މަންމަ ހަނދާން އެބަހުރިތަ އަހަރެން ސްކޫލް ނިންމާފައި ކޮމްޕިއުޓަރެއް ބޭނުންވެގެން ބައްޕަ ގާތު އާދޭސްކުރި ދުވަސް؟" އަހަރެން ހިތުގައި އަޅަމުންދިޔަ ވޭން ބޭރުކޮށްލީމެވެ.
"އާނ، މަންމަ ހަނދާން އެބަހުރި،" މަންމަ މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ބުންޏެވެ.
"އެދުވަހު ބައްޕަ ބުނީ އެވަރުގެ އެއްޗެއް ގަނެދޭނެ ތަނަވަސްކަމެއް ނެތޭ. އަހަރެން މަހަކު ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާގެ ފޮތެއް ގަންނަން އެހިޔަސް ބުނަނީ ކެތްކުރާށޭ! އެކަމަކު އެހެން މީހެއްގެ ދަރިއަކަށްޓަކައި ފަސްދޮޅަސް ހާސް ރުފިޔާ އުކާލަން ބައްޕަ ފަހެއް ނުޖެހުނު!"
މަންމަ ކަރުނަތައް ފޮހެލަމުން އިސްއުފުލާލިއެވެ. "ނީހާން! ބައްޕަ އެ ފައިސާ ދިނީ ތަނަވަސްވެގެން އިތުރުވެގެންނެއް ނޫން. އަމިއްލަ ދަރިފުޅުގެ އަނގައިން ލާރިކޮޅު އުނިކޮށްގެން އެހެން ކުއްޖެއްގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރީމާ އަހަރެމެންގެ ހިތަށް މިހާ ތަދުވަނީ. އެއީ އާދައިގެ އިންސާނަކަށް ކުރަން ފަސޭހަ ކަމެއް ނޫން."
"ދެން މަންމަ އަދިވެސް ބައްޕަގެ ދިފާއުގައި ވާހަކަ ދައްކަނީ ކީއްވެ؟"
"އަހަރެން ބައްޕަގެ ދިފާއުގައެއް ނޫން މި ވާހަކަ ދައްކަނީ!" މަންމަގެ އަޑު ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބާރުވިއެވެ. "އަހަރެން މި މަސައްކަތް ކުރަނީ ފިރިމީހާ ވަކިވެދިޔުމުގެ ފުން ހިތާމައިގައި ހުރެ، އޭނާ އެވަރުގެ ބޮޑު ޤުރުބާނީއެއް ވީ ސަބަބު ވިސްނޭތޯ! އެ ފުރުސަތު އަހަރެންނަށް ދީ ނީހާން!"
އަހަރެން ހުއްޓުން އެރިއެވެ. މަންމަގެ ފިނިވެފައިވާ ހުސް ދެއަތަށް ބަލާލީމެވެ. ބައްޕަގެ އެންމެ ފަހު ދުވަސްތަކުގައި، ހޮސްޕިޓަލުގެ އައިސީޔޫ ބިލްތައް ދެއްކުމަށްޓަކައި މަންމަގެ ކައިވެނީގެ ރަން އަތްބޭލިތަކާއި ހުރިހާ ގަހަނާއެއް ވިއްކާލި ހަނދާން އައެވެ.
"އަހަރެންގެ ހިތުގައިވެސް ޝަކުވާ އެބައޮތް،" މަންމަގެ އަޑު މަޑުމައިތިރިވެ، މަޑު ތުރުތުރެއް އުފެދުނެވެ. "އަހަރެން ގާތު ނުބުނެ ސިއްރުކުރީތީ އަހަރެންގެ ހިތްވެސް ޒަޚަމްވި. އެކަމުގެ ސަބަބު އަހަރެމެންނަށް ބައްޕަގެ ދުލުން ދުވަހަކުވެސް ނޭހޭނެތީ ހިތާމަކުރަން. އެކަމަކު އަހަރެން ބައްޕައާއެކު ސައުވީސް އަހަރުގެ ދިރިއުޅުމެއް ހޭދަކުރިން. އެންމެ ސިއްރެއްގެ ސަބަބުން، އޭނާއަކީ އަހަރެމެން ދެކެ ލޯބިނުވާ ބީރައްޓެއްސެއް ކަމުގައި އަހަރެންގެ ހިތަކަށް ނުނިންމޭނެ."
އަހަރެން މަޑުމަޑުން ގޮސް މަންމަގެ ކުރިމަތީގައި ކަކޫމައްޗަށް ތިރިވީމެވެ. ބައްޕަ ނިޔާވި ފަހުން ފުރަތަމަ ފަހަރަށް، އަހަރެންގެ އަމިއްލަ މަސްލަހަތާއި ހިތާމައިގެ ބޭރުން މަންމަގެ ވޭން އިހުސާސްކުރެވުނެވެ. މަންމައަށް ގެއްލިގެން އެދިޔައީ ހަމައެކަނި ދަރަންޏެއް ދޫކޮށްފައި ދިޔަ މީހެއް ނޫނެވެ. އެއީ މަންމަގެ ހުރިހާ އުފަލަކާއި ހިތާމައެއްގެ ބައިވެރިޔާއެވެ.
"މަންމާ... އަހަރެންނަށް މައާފްކުރޭ،" އަހަރެން މަންމަގެ އަތުގައި ބޯއަޅާލީމެވެ.
މަންމަ އަހަރެންގެ ބޮލުގައި ފިރުމާލިއެވެ. "ދަރިފުޅާ، ރުޅިއައުމަކީ މައްސަލައެއް ނޫން. އެކަމަކު އެ ރުޅީގެ ސަބަބުން އަހަރެމެން ދެމައިންގެ ގުޅުން ކެނޑި، މަންމަ މި ދުނިޔޭގައި އެކަނިވެރިވެ، ބިކަވެގެންދިޔުމަށް ދޫކޮށްނުލާތި." މަންމަގެ ކަރުނުން އަހަރެންގެ ބޯ ތެމިގެން ދިޔައެވެ.
ޖެހިގެން އައި ހުކުރު ދުވަހު، އަހަރެން ގޭގެ އަލަމާރީގެ ކުޑަ ވަތްގަނޑެއްގެ ތެރެއިން ބައްޕަ ގެންގުޅުނު ބާ ފޯނު ހޯދީމެވެ. އޭގެ ސްކްރީން އިނީ ދެތިން ތަނަކުން ތެޅި، ކުލަ ފަނޑުވެފައެވެ. ވަރަށް އުނދަގުލުން ޗާޖަރަށް ޖަހައިގެން ހުޅުވާލެވުނު އިރު، ފޯނުގެ ވޯލްޕޭޕަރުގައި އިނީ އަހަރެންގެ ކުޑައިރުގެ ފޮޓޯއެކެވެ.
އަހަރެން މަޑުމަޑުން މެސެޖުތައް ހުޅުވާލީމެވެ. އޭގައި ގިނައީ މުދާ އުފުލުމުގެ ބުރަ މަސައްކަތްތަކާ ބެހޭ މެސެޖުތަކާއި، މަންމަ ފޮނުވާފައި ހުރި ގޭތެރޭގެ ޒަރޫރީ ސާމާނުގެ ލިސްޓުތަކެވެ. އަދި އޭގެ ތެރޭގައި، ކެތްތެރިކަމެއް ނެތި އަހަރެން ބައްޕައަށް ކޮށްފައިވާ ހިތްހަމަނުޖެހުމުގެ މެސެޖުތައް ފެނުމުން ލަދުން އިސްޖަހާލެވުނެވެ. "ބައްޕާ، ކޮލެޖް ފޯމަށް ފަންސާސް ރުފިޔާ ފޮނުވިދާނެތަ؟"، "ބައްޕަ އަދިވެސް ނާންނަނީތަ؟"، "އެހެން ކުދިންގެ ބައްޕައިން އެކުދިންނަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް ހޯދައިދޭ..."
ދެން އަހަރެންގެ ލޮލުގައި އަޅައިގަތީ ހަސަންބެއާއެކު ބައްޕަ ކޮށްފައިވާ މުއާމަލާތްތަކެވެ.
"ހަސަން، ނީހާން ގާތު މި ފައިސާގެ ވާހަކަ ދުވަހަކުވެސް ނުބުނާތި. އަހަރެން އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ އިތުރު ގަޑީގައި މަސައްކަތްކޮށްގެން، އޭނާ ކޮލެޖަށް ދާންވާއިރަށް އެ ފައިސާ އަލުން ހަމަކުރާނަން."
މަހެއްހާ ދުވަސް ފަހުން ކޮށްފައިވާ އެހެން މެސެޖެކެވެ: "އަންނަ ހުކުރު ދުވަހު ބޯޓުން ސިމެންތި ބާލާނެ މަސައްކަތެއް އޮތްތޯ ބަލައިދީބަލަ. އަހަރެންނަށް ދެވޭނެ."
އަދި އޭގެ ދެތިން ހަފުތާ ފަހުން ފޮނުވި މެސެޖެކެވެ: "މި ހަފުތާގައި ރޭގަނޑު ދަންވަރު ޑިއުޓީއަކަށް ނުދެވޭނެ. ޝިފާ ބުނަނީ އަހަރެންގެ މޭގައި ރިއްސާތީ މާ ބޮޑަށް ވަރުބަލިވަނީއޭ. އޭނާއަށް ޝައްކުވެދާނެތީ މިވަގުތު މަޑުޖައްސާލަނީ."
އެ މެސެޖުތައް ކިޔަމުން ދިޔަވަރަކަށް، ވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގެ ހަނދާންތައް އަހަރެންގެ ސިކުނޑީގައި ސިފަވާން ފެށިއެވެ. ދަންވަރު އެކެއް ދޭއް ޖަހާއިރު ދޮރު ހުޅުވާލާފައި ބައްޕަ ވަންނަ މަންޒަރެވެ. ބައްޕަގެ އަންނައުނުން ދުވާ ދަލާއި ސިމެންތީގެ ވަހެވެ. އަހަރެން އިނދެގެން ކިޔެވުމުގެ ވާހަކަ ދައްކާއިރު، ގޮނޑީގައި އިނދެ ނިދިޖެހޭ މަންޒަރެވެ. އެދުވަސްވަރު އަހަރެން ހީކުރީ ބައްޕަ އަހަރެންގެ ވާހަކަތަކަށް އަހައްމިއްޔަތުކަން ނުދެނީ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ހަޤީޤަތަކީ އަހަރެންގެ މުސްތަޤުބަލަށްޓަކައި ބައްޕަގެ ހަށިގަނޑު ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ވިރި، ހަލާކުވަމުން ދިޔަކަމެވެ.
ތިރީގައި އޮތް ކުރު ވޮއިސް މެސެޖެއް ފެނުމުން، ތުރުތުރުލާ އަތަކުން އަހަރެން އޭގެ މައްޗަށް ފިތާލީމެވެ.
"ހަސަން... މިއަދު އަހަރެން އިތުރު ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާ ވަކިކޮށްފިން. އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ މަޑުމަޑުން ގޮސް އަނެއްކާވެސް ހަމަވާނެ..." ފޯނުން އިވުނީ ވަރުބަލިވެ، ނޭވާ ކުރުވެފައިވާ، އެކަމަކު އޯގާތެރިކަމުން ފުރިގެންވާ ބައްޕަގެ އަޑެވެ. ދެން ބައްޕަ މަޑުމަޑުން ހީނލި އަޑު އިވުނެވެ. "މަގޭ ނީހާނަށް ހީވަނީ ބައްޕައަކީ ހަމައެކަނި ފޮށި އުފުލަން އެނގޭ މީހެއް ކަމަށް. އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ އޭނާ ކިޔަވައިގެން މޮޅު އާކިޓެކްޓަކަށް ވެ، ރީތި އިމާރާތްތައް ފަރުމާކުރާނެ. އެދުވަހުން އަހަރެން އެ އިމާރާތެއްގެ ބޭރުގައި ހުރެ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު އެންމެން ގާތު ބުނާނަން... 'ބަލާބަލަ، މިއީ މަގޭ ލޯބިވާ ދަރިފުޅުގެ މަސައްކަތޭ'..."
އަހަރެންގެ ހިތް ފަޅައިގެންދިޔަ ފަދަ އިހުސާސެއް ކުރެވި، ފޯނު ގެނެސް މޭގައި ޖައްސާ ބާރުކޮށްލެވުނެވެ. ކަރުނައިގެ ތެރެއިން ގިސްލެވެން ފެށުނެވެ. އަޑު އިވިގެން މަންމަ ކޮޓަރީގެ ދޮރުމައްޗަށް ހުއްޓުނެވެ. "ދަރިފުޅާ... ކިހިނެއްވީ؟"
އަހަރެންނަށް އެއްވެސް ބަހެއް ނުބުނެވުނެވެ. މަންމަ އައިސް އަހަރެންގެ ކައިރީގައި އިށީނުމުން، އެ ވޮއިސް މެސެޖު އަލުން ޖަހައި ދެމައިން އެކުގައި އަޑުއެހީމެވެ. މުޅި ކޮޓަރިތެރެއަށް ވެރިވީ ކަރުނައާއި، ލޯތްބާއި، ބަޔާންކުރަން ދަތި ފުން ހިތާމައެކެވެ.
ދެދުވަސް ފަހުން ހަސަންބެ އަހަރެމެންގެ ގެއަށް ގުޅިއެވެ. "ނީހާން، މާލެއިން އާލިޔާއާއި އޭނާގެ މަންމަ އައްޑުއަށް އައިސް އެބައުޅޭ. އެމީހުން ބޭނުންވަނީ ތިޔަ އާއިލާއާ ބައްދަލުކޮށް، ޝުކުރު އަދާކުރަން."
"ހަސަންބޭ... އަހަރެން ތައްޔާރެއް ނޫން އެމީހުންގެ ޝުކުރުގެ ބަސްތައް އަޑުއަހާކަށް،" އަހަރެން ބުނީމެވެ.
"ދަރިފުޅާ، އެމީހުންނަށް އިބްރާހީމް ނިޔާވި ޚަބަރު ލިބުނީވެސް މީގެ ހަފުތާއެއްހާ ދުވަސް ކުރިން. އެމީހުން އައީ ހިތާމައިގައި ބައިވެރިވާން،" ހަސަންބެ ބުންޏެވެ.
އަހަރެން މަންމައަށް ބަލާލުމަށްފަހު އެހީމެވެ. "އެމީހުންނަށް އަހަރެމެން ތަހައްމަލުކުރާ ދަރަނީގެ ހާލަތު އެނގޭތަ؟"
"ނޫން، އަހަރެން އެ ވާހަކައެއް ނުދައްކަން،" ހަސަންބެ ޖަވާބުދިނެވެ.
އެ ދެމައިން އަހަރެމެންގެ ގެއަށް އައީ އެދުވަހުގެ ހަވީރުގެ ވަގުތެއްގައެވެ. ކުޑަކުޑަ އާލިޔާ ލައިގެން ހުރީ ފަނޑު ރީނދޫކުލައިގެ ހެދުމެކެވެ. އޭނާ ހުރީ ކަރުދާހުގައި ބަންދުކޮށްފައި އޮތް ކުޑަ ހަދިޔާއެއް މޭގައި ޖައްސައިގެން، މަންމަގެ ފަހަތަށް ނިވާވެގެންނެވެ. އޭނާގެ މަންމަ މަރިޔަމަކީ އަހަރެން ހީކުރި ވަރަށްވުރެ މާ ޒުވާން، ނަމަވެސް ދިރިއުޅުމުގެ ބުރަ ތަކުލީފުތަކުގެ ސަބަބުން މޫނުމަތިން އިންތިހާއަށް ވަރުބަލިކަން ފެންނަން ހުރި އަންހެނެކެވެ.
"ޝިފާ... އަހަރެންނަށް ދައްކާނެ ވާހަކައެއްވެސް ނޭނގެ،" މަރިޔަމްގެ ލޮލުން ވަގުތުން ކަރުނަ ފާއްދާލިއެވެ.
"އެތެރެއަށް ވަދޭ މަރިޔަމް،" މަންމަ މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު އެމީހުންނަށް މަރުޙަބާ ކިޔެވެ.
ގޭތެރޭގައި އިށީނދެ އިނދެ މަރިޔަމް ހިތާމައާއެކު ކިޔައިދިނެވެ. "އޮޕަރޭޝަނަށްފަހު އަހަރެން އިބްރާހީމްބެއަށް ވަރަށް ގިނައިން ގުޅަން މަސައްކަތް ކުރިން. އެކަމަކު ފޯނު އޮންނަނީ ނިވާލާފައި. އަހަރެން ހީކުރީ އޭނާ ރަށުގައި ވަރަށް ބިޒީކޮށް އުޅެނީ ކަމަށް. ދެން މިދިޔަ ހަފުތާގައި ހަސަންބެ ގުޅާފައި އެ ހިތާމަވެރި ޚަބަރު ދިނީމާ..." މަރިޔަމްގެ އަޑު ބެދި، އިތުރަށް ވާހަކައެއް ނުދެއްކުނެވެ.
އެވަގުތު އާލިޔާ މަޑުމަޑުން ހިނގާފައި ގޮސް، ފާރުގައި ހުރި ބައްޕަގެ ފޮޓޯގަނޑު ކައިރިއަށް ހުއްޓުނެވެ. "މިއީ އިބްރާހިމްބެ ދޯ؟" އެ މައުސޫމު ކުއްޖާ އަހާލިއެވެ.
"އާނ ދަރިފުޅާ،" އަހަރެން ބުނީމެވެ.
"އިބްރާހިމްބެ ހޮސްޕިޓަލުގައި އިންނައިރު އަބަދުވެސް ދައްކާނީ ނީހާންގެ ވާހަކަ،" އާލިޔާ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ބުންޏެވެ. "އޭނާ ބުނި އޭނާގެ ހުރެޔޭ ވަރަށް ރީތިކޮށް ކުރަހަން އެނގޭ މޮޅު ދަރިއެއް. ކޮންމެވެސް ދުވަހަކުން މަންމަ ފަހަން އިންނައިރު އަވި ދޭނެހެން ވަރަށް ބޮޑު ކުޑަދޮރެއް ހުންނަ ރީތި ގެއެއް އަޅައިދޭނެޔޭ."
އަހަރެންގެ ކަރުބުޑުގައި އެއްޗެއް ތާށިވި ފަދަ އިހުސާސެއް ކުރެވުނެވެ. އެއީ އަހަރެން ސްކޫލް ދައުރުގައި ކުރަހާފައި ބައްޕައަށް ދެއްކި ކުރެހުމެކެވެ. ބައްޕަ އެ ކުރެހުމުގެ ވާހަކަ، އެހެން މީހުންގެ ގާތުގައި އެހާ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ހިއްސާކޮށްފައި އޮވެދާނެ ކަމަކަށް އަހަރެން ދުވަހަކުވެސް ހިޔެއް ނުކުރަމެވެ.
އާލިޔާ އޭނާގެ އަތުގައި އޮތް ކުޑަ ޕާރުސަލް އަހަރެންގެ އަތަށް ދިއްކޮށްލިއެވެ. ތުރުތުރުލަމުން ދިޔަ އަތަކުން އަހަރެން އެ ކަރުދާސްގަނޑު ނައްޓާލީމެވެ. އޭގައި އޮތީ ކުލަ ޕެންސިލުން ކުރަހާފައިވާ ތަސްވީރެކެވެ. ރަން ދޯދިތަކުން ފަވާލެވިފައިވާ ބޮޑު އިރެއްގެ ދަށުގައި، ނޫކުލައިގެ ފެންގަނޑެއްގެ ތެރޭގައި އޮތް ކުޑަ ދޯންޏެކެވެ. އެ ދޯނީގައި ތިން މީހަކު އަތްގުޅާލައިގެން ތިއްބެވެ.
"މިއީ ކޮން ބައެއް ދަރިފުޅާ؟" މަންމަ އޯގާތެރިކަމާއެކު އަހާލިއެވެ.
"މިއީ އަހަރެން، މަގޭ މަންމަ، އަދި އިބްރާހިމްބެ،" އާލިޔާ އޭނާގެ މައުސޫމު ދެލޮލުން ބަލާލަމުން ބުންޏެވެ.
"އިބްރާހިމްބެ ތިޔަ ދޯނީގައި އިނީ ކީއްވެ؟" މަންމަގެ އަޑު ތުރުތުރުއަޅައިގަތެވެ.
އާލިޔާ އެއްވެސް ޖެހިލުމެއް ނެތި، ހިނިތުންވެލާފައި ބުންޏެވެ. "ސަބަބަކީ ބޮޑު ތޫފާނުން އަހަރެމެން ސަލާމަތްކޮށް، އަލުން ގެއަށް ދިޔުމަށް މަގުދައްކައިދިނީ އިބްރާހިމްބެ ކަމަށްވާތީ."
މަރިޔަމް އަހަރެންނާ ދިމާއަށް ބަލާލިއެވެ. އޭނާގެ ދެލޮލުން ކަރުނަ ފައިބަމުން ދިޔައެވެ. "އިބްރާހިމްބެ އަހަރެން ގާތު ބުނީ އެއީ އޭނާ ވަކިން ރައްކާކޮށްފައި ހުރި ފައިސާއޭ. އަދި އޭނާގެ އާއިލާގެ ހުރިހާ ކަމެއްވެސް ހުރީ ވަރަށް ތަނަވަސްކޮށް، ވަރަށް ރަނގަޅަށޭ... އަހަރެން ހިޔެއް ނުކުރަން..."
އަހަރެންގެ ނަޒަރު ގޮސް ހުއްޓުނީ ޓީވީ ކަބަޑު މަތީގައި ފުނިޖެހިފައި ހުރި، މުއްދަތު ހަމަވެފައިވާ ކަރަންޓު ބިލްތަކަށާއި ދަރަނީގެ ނޯޓިސްތަކަށެވެ. މަރިޔަމްގެ ނަޒަރުވެސް އެ ދިމާއަށް ދަތުރުކުރިއެވެ. އެ ހިނދު އޭނާގެ މޫނުމަތީގެ ކުލަވަރު މުޅިން ބަދަލުވެ، ލިބުނު ޝޮކާއެކު ދެލޯ ބޮޑުވިއެވެ.
"ޔާ ﷲ... މިއީ... މިއީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ހާލަތަކީ؟" މަރިޔަމަށް މަޑުމަޑުން ބުނެވުނެވެ.
މަންމަ އަވަސްއަވަހަށް އެ ބިލްތައް އެއްފަރާތް ކުރަން އުޅުނެވެ. ނަމަވެސް އޭރު ހަޤީޤަތް ވަނީ ހާމަވެފައެވެ.
"ބައްޕަ އަހަރެމެން ގާތު އެއްވެސް ވާހަކައެއް ނުބުނޭ،" އަހަރެން އިސްޖަހައިގެން އިނދެ ބުނީމެވެ.
މަރިޔަމް ކުއްލިއަކަށް ގޮނޑިން ތިރިވެ، މަންމަގެ ފައިބުޑަށް ވެއްޓިގަތެވެ. "ޝިފާ... އަހަރެންނަށް މައާފްކުރޭ! އަހަރެންގެ ސަބަބުން ތިޔަ އާއިލާ މިހާ ބޮޑު އަނދަވަޅަކަށް ވެއްޓުނީ! މިވަރުގެ ހާލެއްގައި ތިޔަބައިމީހުން ތިއްބައި އެނގުނު ނަމަ، އަހަރެން މަރުވިޔަސް އެ ފައިސާގައެއް ނުބީހުނީމުސް!"
އަހަރެންގެ ހިތަށް އެވަގުތު އެތައް އެއްޗެއް އަރައިފާބަމުން ދިޔައެވެ. ނަމަވެސް، ހޮސްޕިޓަލުގެ ފިނި ކޮރިޑޯތަކުގައި ބައްޕަ ސަލާމަތްކުރަން މަންމަ އެކި މީހުންގެ ފައިބުޑަށް ވެއްޓި އާދޭސްކުރި ހިތްދަތި މަންޒަރު އަހަރެންގެ ލޯމައްޗަށް ސިފަވިއެވެ. އެހީތެރިކަމަކަށް އެދި އިންތިޒާރުކުރާ ވަގުތު އިންސާނަކު ތަހައްމަލުކުރާނެ ނިކަމެތިކަން އަހަރެންނަށް އިހުސާސްކުރެވުނެވެ.
"އެ ފައިސާ ނުނެގިނަމަ މަރިޔަމް ކޮން ގޮތެއް ހެދީމުސް؟" އަހަރެން މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ސުވާލުކުރީމެވެ.
މަރިޔަމް ކަރުނައިން ފުރިގެންވާ ދެލޮލުން އަހަރެންނަށް ބަލާލިއެވެ. "ނޭނގޭ... މަގޭ ދަރިފުޅު މަގޭ އަތްމައްޗަށް މަރުވެގެންދާތަން ބަލަން ހުންނަން ޖެހުނީސް ކަންނޭނގެ."
އެއީ ދޮގަކާ ނުލައި ދިން ތެދު ޖަވާބެކެވެ.
"އަހަރެން އެ ފައިސާ އަނބުރާ ދައްކާނަން،" މަރިޔަމް އަޒުމާއެކު ބުންޏެވެ. "ރެއާއި ދުވާލު މަސައްކަތް ކޮށްގެންވެސް، ކޮންމެ މަހަކު ސަތޭކަ ރުފިޔާއިން ވިޔަސް އަހަރެން—"
"ނޫން މަރިޔަމް،" މަންމަ އޭނާގެ ކޮނޑުގައި ހިފައި ކޮޅަށް ނެގިއެވެ. "އަހަރެމެންގެ ދަރަނިތައް އަދާކުރަން މާތް ﷲ މަގެއް ދައްކަވާނެ. އަތްނުފޯރާ ފަށުގެ ވަޢުދުތައް ވެގެން އަނެއްކާވެސް ތިޔަ ދަރިފުޅު ނިކަމެތިކޮށްނުލާ."
ހުޅުވާފައި ހުރި ދޮރުން ބޭރަށް އަހަރެން ބަލާލީމެވެ. އާލިޔާ ހުރީ ބޭރު ގޯތިތެރޭގައި ހަސަންބެއަށް ގަސްތައް ދައްކައި، ހީނ މަޖާކުރާށެވެ. އޭނާގެ ހެދުމުގެ ކަރުވަޅުން، އޮޕަރޭޝަން ކޮށްފައިވާ ފުން ލަކުނު ކުޑަކޮށް ފެންނަން ހުއްޓެވެ.
މިދިޔަ ހުރިހާ ދުވަހަކު އަހަރެން ހީކުރީ ފަސްދޮޅަސް ހާސް ރުފިޔާއަކީ އަހަރެންގެ މުސްތަޤުބަލު ޖަހައިގަނެގެން ދިޔަ ވަގު ފައިސާތަކެއް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް މިއަދު، އެ ފައިސާގެ ހަޤީޤީ އަގަކީ އެއީކަން އަހަރެންނަށް ފެނިއްޖެއެވެ. އެއީ ދިރިހުރި، ހިނިތުންވާ، ނޭވާލާ އިންސާނެކެވެ.
އަހަރެންގެ ހިތުގައި އަދިވެސް ހިތާމައާއި ރިހުން ހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް ބައްޕަ އެ ނިންމި ނިންމުމާމެދު އުފެދުނު ރުޅިވެރިކަން މަޑުމަޑުން ފިލައި، އޭގެ ބަދަލުގައި ބައްޕަގެ މާތް އިންސާނިއްޔަތުކަމަށްޓަކައި ހިތުގައި ފަޚުރުވެރިކަން އުފެދެން ފެށިއެވެ.
އެރޭ މަންމަ، ބައްޕަގެ ފޮޓޯ ކައިރީގައި އާލިޔާ ދިން ކުރެހުން ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ބެހެއްޓިއެވެ.
"މަންމާ... މަންމަ ބައްޕައަށް ހިތުގެ އަޑިން މައާފްކޮށްފިންތަ؟" އަހަރެން އަހާލީމެވެ.
މަންމަ އިރުކޮޅަކު ފޮޓޯއަށް ބަލަހައްޓައިގެން އިނުމަށްފަހު ފުން ނޭވާއެއް ލިއެވެ. "ދަރިފުޅާ، ބައްޕަ އެކުރީ މާތް ﷲ ގެ ހަޟްރަތުގައި މަތިވެރި ޢަމަލެއް. މައާފްކުރުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، މަންމަ މިހާރު މަސައްކަތް މިކުރަނީ ބައްޕަގެ އެ މަތިވެރި ޤުރުބާނީގެ އަގު ވަޒަންކުރަން."
"އަހަރެންނަށް ދުވަހަކުވެސް ކޮލެޖަށް ނުދެވި، މޮޅު މީހަކަށް ނުވެވިއްޖެއްޔާޔޯ މަންމާ؟" އަހަރެން އަހަރެންގެ އެންމެ ބޮޑު ބިރު ހާމަކުރީމެވެ.
މަންމަ ފަހާ ފޮށި ކައިރިން ތެދުވެ، އަހަރެންގެ ކައިރީގައި އިށީނދެ އަހަރެންގެ ދެއަތުގައި ހިފެހެއްޓިއެވެ. "ނީހާން، ކާމިޔާބީއަކީ ހަމައެކަނި ވަގުތުން ކޮލެޖަކަށް ދިޔުމެއް ނޫން. ދަރިފުޅު މި އުނދަގޫ ދަނޑިވަޅުގައި ގޭގެ ޒިންމާ ނެގި ނެގުމަކީވެސް ބޮޑު ތަޢުލީމެއް. އަހަރެމެން ކެތްތެރިވާނީ. މާތް ﷲ އެއްވެސް އަޅަކު ނިކަމެތި ނުކުރައްވާނެ."
ދަރަނިތައް އެއްރެއަކުން ފިލައިގެނެއް ނުދިޔައެވެ. ޖެހިގެން އައި ދުވަހުން ފެށިގެން އަހަރެން ހާޑްވެއާ ފިހާރައިގެ ބުރަ މަސައްކަތަށް ނުކުތީމެވެ. ބަރު ސިމެންތި ބަސްތާތަކާއި ދަގަނޑު ހޮޅިތައް އުފުލަމުން ދިޔައިރު، ބައްޕަގެ ހަށިގަނޑުން އޮހޮރުނު ކޮންމެ ދަލުތިއްކެއްގެ އިހުސާސް އަހަރެންނަށް ކުރެވެމުން ދިޔައެވެ. ރޭގަނޑު ގެއަށް އަންނައިރު މުޅި ހަށިގަނޑުގައި ހުންނަނީ ގަދަ ވޭނެކެވެ. ނަމަވެސް އެއީ އަހަރެންގެ ޒިންމާއެވެ.
މަސް ނިމިގެން ލިބުނު ފުރަތަމަ މުސާރަ ގެނެސް މަންމަގެ އަތަށް ދިނުމުން، މަންމަ އެ ފައިސާ ތިން ސިޓީއުރައަކަށް ބެހިއެވެ. އަދި ހަތަރުވަނަ ސިޓީއުރައެއް ނަގައި، އޭގެ ތެރެއަށް ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާ ލިއެވެ.
"އެއީ ކީއްކުރާ ފައިސާއެއް މަންމާ؟"
"ދަރިފުޅުގެ ކިޔެވުމުގެ ފަންޑަށް،" މަންމަ ލޯތްބާއެކު ހިނިތުންވެލިއެވެ. "ބައްޕަ ފެށި މަސައްކަތް މަންމަމެން ހުއްޓައެއް ނުލާނަން."
ހަސަންބެގެ އެހީތެރިކަމާއެކު އަހަރެމެން ދަރަނިތައް ތަރުތީބުކޮށް، މަހުން މަހަށް ދެއްކޭނެ ލުއި ގޮތްތަކެއް ހަމަޖެއްސީމެވެ. އަދި ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުތަކުގައި، ހަށިގަނޑުގެ ވަރުބަލިކަމާއެކުވެސް އަހަރެން އިންޓަނެޓުން އެކި ސްކޮލަޝިޕްތަކަށް އެދި ސިޓީތައް ލިޔަން ފެށީމެވެ. އަހަރެންގެ ހަޤީޤީ ދިރިއުޅުމުގެ ވާހަކައާއި، ބައްޕަގެ ވަކިވުމަށްފަހު އާއިލާ ކޮޅަށް ޖެހުމަށް ކުރަމުންދާ ހިތްވަރުގެ ވާހަކަ އެއްވެސް ފޮރުވުމެއް ނެތި ސާފު އިބާރާތުން ބަޔާންކުރީމެވެ. ބައްޕަގެ އެންމެ ފަހު ދުވަސްތަކުގައި އެހެން އިންސާނަކަށްޓަކައި ވީ މަތިވެރި ޤުރުބާނީއަކީ އަހަރެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ އެންމެ ބޮޑު އިބުރަތް ކަމުގައި ލިޔުނީމެވެ.
ތިން މަސް ފަހުން، ވިއްސާރަ އަލިވެލި ހަވީރެއްގައި ހަސަންބެ އަނެއްކާވެސް އަހަރެމެންގެ ގެއަށް އައީ އަތުގައި ބޯ ސިޓީއުރައެއް ހިފައިގެންނެވެ.
"ހަސަންބޭ، އަހަރެމެން އިތުރަކަށް އެއްވެސް މީހެއްގެ އަތުން ދަރަންޏަށް ފައިސާއެއް ނުނަގާނަން،" އަހަރެން އަވަސްއަވަހަށް ބުނީމެވެ.
"މިއީ ދަރަންޏެއް ނޫން ނީހާން،" ހަސަންބެ އެ ސިޓީއުރަ އަހަރެންގެ އަތަށް ދިއްކޮށްލިއެވެ.
އޭގެ ތެރޭގައި އޮތީ ބައްޕައާއެކު ބަނދަރުގައްޔާއި ގުދަންތަކުގައި މަސައްކަތްކުރި އެގާރަ މަސައްކަތްތެރިން ސޮއިކޮށްފައި އޮތް ސިޓީއަކާއި އެމީހުން އެއްކޮށްފައިވާ ފައިސާކޮޅެކެވެ. އެއީ ދުވަހު މުސާރައަށް މަސައްކަތްކޮށްގެން ކިރިޔާ ދެކޮޅުޖެހޭ ވަރުގެ އާމްދަނީއެއް ލިބޭ، އަނބިދަރިން ބަލަން ދުވާލު ދާ އޮހޮރާ ނިކަމެތި މީހުންނެވެ. އެމީހުންގެ ސިޓީގައި ލިޔެފައި އޮތެވެ: "އިބްރާހީމަކީ އަހަރެމެންގެ އަޚެކެވެ. އޭނާ އަބަދުވެސް ދައްކާނީ އޭނާގެ ދަރިފުޅު އާކިޓެކްޓަކަށް ވާނެ ވާހަކައެވެ. މިއީ އެ ހުވަފެނުގައި އަހަރެމެންގެ ކުޑަކުޑަ ހިއްސާއެކެވެ."
އަހަރެންގެ ލޮލުން ކަރުނަ ފައިބައިގަތެވެ. "ހަސަންބޭ... އަހަރެންނަށް މި ފައިސާގައި ހިފާކަށް ނުކެރޭނެ. އެމީހުންނަކީވެސް ނިކަމެތިން..."
"ނީހާން،" ހަސަންބެ އަހަރެންގެ ކޮނޑުގައި އަތް ބާއްވާލިއެވެ. "އެމީހުންނަށް އެނގޭ ބައްޕަ ދޫކޮށްފައި ދިޔަ ތަރިކައަކީ ފައިސާ ނޫންކަން. އެއީ ލޯތްބާއި، އޯގާތެރިކަމާއި، އިޚްލާޞްތެރިކަން. އަދި ދަރިފުޅު މިއަދު އާއިލާއަށްޓަކައި ތިޔަ ކުރާ ބުރަ މަސައްކަތް ފެނި އެމީހުން ފަޚުރުވެރިވޭ. އެމީހުންގެ ހެޔޮދުޢާއާއި މި އެހީގައި ހިފާ. ގޮސް ކިޔަވާ. އަދި އެމީހުންގެ ހުވަފެންތަކުގައި ކުލަޖައްސައިދީ."
އުފާވެރި ޚަބަރު ލިބުނީ އޭގެ ދެ ހަފުތާ ފަހުންނެވެ. މާލޭގެ ކޮލެޖުން އަހަރެންގެ ސްކޮލަޝިޕް އެޕްލިކޭޝަން ބަލައިގަނެ، ޓިއުޝަން ފީ އެއްކޮށް ހިލޭ ހަމަޖެހުނު ކަމުގެ ރަސްމީ އީމެއިލް ލިބުނެވެ. އަހަރެން ވަގުތުން ފިހާރައިން ދުވެފައި ގެއަށް އައިސް މަންމަގެ ގައިގައި ބައްދައިގަތީމެވެ. މަންމަ ސަޖިދައަށް ވެއްޓި، ޝުކުރުގެ ކަރުނަ އޮއްސިއެވެ.
ފުރަން އޮތް ދުވަހުގެ ހެނދުނު އަހަރެން ދިޔައީ ބައްޕަގެ މަހާނަ ކައިރިއަށެވެ. ފިނި ރޯޅިއެއް ޖެހިލުމުން ވިނަތައް ހޫރިލިއެވެ.
"ބައްޕާ..." އަހަރެން މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ވާހަކަދެއްކީމެވެ. "އަހަރެން ބައްޕަދެކެ ވަރަށް ބޮޑަށް ރުޅިއައީން. ބައްޕަ އަހަރެމެން އެކަނި ދޫކޮށްލާފައި، ހުރިހާ ބުރައެއް އަހަރެމެންގެ ބޮލަށް ޖަހާފައި ދިޔައީ ކަމަށް ހީކުރެވުނު. އެކަމަކު ބައްޕާ... ބައްޕަ ދޫކޮށްފައި ތިޔަ ދިޔައީ އަހަރެމެން ދުވަހަކުވެސް ފަޤީރު ނުވާނެ ފަދަ މަތިވެރި ނަމަކާއި، ހެޔޮ ރަޙްމަތެއް. މިއަދު އަހަރެން މިއައީ ބައްޕަ ފަޚުރުވެރިވާ ފަދަ ދަރިއަކަށް ވާނެކަމުގެ ވަޢުދާއެކު."
ގަން އެއާޕޯޓުގެ ޑިޕާޗާ ގޭޓު ކައިރީގައި މަންމައާއި ހަސަންބެ ހުއްޓެވެ. މަންމަގެ ދެލޮލުން ކަރުނައިގެ އަސަރު ފެންނަން ހުރި ނަމަވެސް، މޫނުމަތީގައި ވަނީ ފަޚުރުވެރި ހިނިތުންވުމެކެވެ.
"ދަރިފުޅާ، ހެޔޮ ދުޢާ އަބަދުވެސް ދަރިފުޅާއެކު ވާނެ،" މަންމަ އަހަރެންގެ ބޮލުގައި ބޮސްދިނެވެ. "ގޮސް، ކިޔަވައިގެން މޮޅު މީހަކަށް ވެގެން އާދޭ."
މަތިންދާބޯޓު ވިލާތަކުގެ ތެރެއަށް އުދުއްސައިގަތް ވަގުތު، އަހަރެން ދަބަހުން ކުރަހާ ފޮތް ނަގައި ހުޅުވާލީމެވެ. އޭގެ އެއް ސަފުހާގައި އޮތީ އާލިޔާ ދިން ކުޑަ ދޯނީގެ ކުރެހުމެވެ. އަނެއް ސަފުހާގައި އަހަރެން ކުރަހަން ފެށީ، އައްޑޫގެ ގޮނޑުދޮށުގައި މަންމައަށްޓަކައި އަޅައިދޭނެ، ބޮޑު ކުޑަދޮރަކުން އަވިދޭ، ފަހާ ފޮށި ބަހައްޓާނެ ރީތި ގޭގެ ޕްލޭނެވެ. އަދި އެ ގޭގެ މައި ސިޓިންގރޫމުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ފެންނަން ހުންނާނެ އެއްޗަކީ، ހިނިތުންވެފައި ހުރި ބައްޕަގެ ފޮޓޯއާއި، އިންސާނިއްޔަތުކަމުގެ މަތިވެރި ތަރިކައެވެ.
އަހަރެން ކުޑަދޮރުން ބޭރަށް ބަލާލީމެވެ. ތިރިން ފެންނަ ރަށް ކުޑަވަމުން ދިޔަނަމަވެސް، އަހަރެންގެ ހިތުގައި އޮތް ހުވަފެންތަކާއި ބައްޕަގެ ތަރިކަ ދިޔައީ އުޑަށްވުރެވެސް އުހަށް އުދުހެމުންނެވެ.
"ނީހާން، އަންނަ ހަފުތާގައި މާލެދާން ފުރާނަންތަ؟" މަންމަ އަހާލީ ތުރުތުރުލަމުން ދިޔަ އަޑަކުންނެވެ.
އަހަރެން ކޮޓަރީގެ ދޮރުމަތީގައި ހުއްޓި، ފުން ނޭވާއެއް އެތެރެއަށް ދަމާލީމެވެ. "ނޫން މަންމާ. އަހަރެން ނުދާނަން."
ފަހާ ފޮށީގެ ފައިވަތުން މަންމަގެ ފައި ކުއްލިއަކަށް ހުއްޓުނެވެ. ތަނަށް ވެރިވީ މަރުފަދަ ހިމޭންކަމެކެވެ. "ކީކޭ؟ ދަރިފުޅު ތި ބުނީ ކީކޭ؟"
"އަހަރެން ނަން އަނބުރާ ގެންގޮސްފިން."
މަދު ސިކުންތުކޮޅަކަށް މުޅި ކޮޓަރީގެ ހިމޭންކަން ފޫއަޅުވާލީ ހަމައެކަނި ފުރާޅުގައި ތަޅަމުންދިޔަ ވާރޭގެ އަޑެވެ. ދެން މަންމަ މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު، ނަމަވެސް ރިހުމުން ފުރިގެންވާ އަޑަކުން އެހިއެވެ. "މަންމަ ގާތު މަޝްވަރާވެސް ކޮށްނުލާ؟"
"މަންމާ، އަހަރެމެން އަދިވެސް ދެލައްކަ އަށްޑިހަ ހަހާސް ރުފިޔާގެ ދަރަނި ދައްކަން އެބައޮތް. އަހަރެން ކިހިނެއް ހުރިހާ ކަމެއް ދޫކޮށްލާފައި ކިޔަވަން ދާނީ؟"
މަންމަ އިސްޖަހާލިއެވެ. ބޭރުން ކުރި ފަރުވާއާއި، ފްލައިޓް ޓިކެޓާއި، ހޮސްޕިޓަލުގެ ބިލްތަކާއި، ބައްޕަގެ ބަލިހާލަތު ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ގޯސްވަމުން ދިޔުމުން ނެގި ބޮޑެތި ދަރަނިތައް އަދިވެސް އަހަރެމެންގެ ބޮލުގައި އެބައޮތެވެ. ބަދަލުވީ ހަމައެކަނި އެއް ކަމެކެވެ؛ އެއީ މި ދުނިޔޭގައި ލޯބިވާ ބައްޕަ ނެތް ކަމެވެ.
"އަހަރެން ރަށު ހާޑްވެއާ ފިހާރައިން ވަޒީފާއެއް ހޯދައިފިން،" އަހަރެން ބުނީމެވެ. "އެމީހުން ބުނީ ފުލްޓައިމްކޮށް މަސައްކަތް ކުރެވޭނެޔޭ."
"ދަރިފުޅާ، ތިއީ އަދި ކިރިޔާ ނަވާރަ އަހަރު ފުރުނު ކުއްޖެއް!" މަންމަގެ ލޮލުން ކަރުނަ ފައިބައިގަތެވެ.
"އެނގޭ މަންމާ."
"ބައްޕަ އެހާ ގިނަ އަހަރު ދުވަހު ދާ އޮހޮރައިގެން މަސައްކަތް ކުރީ ދަރިފުޅުގެ ތަޢުލީމު ހުއްޓާލާކަށް ނޫން. އެއީ ބައްޕަގެ އެންމެ ބޮޑު އުންމީދު."
ހިތުގައި އޮތް ހިތިކަމާއި ރުޅިވެރިކަން ކޮންޓްރޯލުން ނެއްޓިގެން ދިޔައެވެ. "ލާރި ހޯދަން ގޭ ދޮށަށް އަންނަ މީހުންނަށް ޖަވާބުދާރީވާކަށް ބައްޕައެއް މިހާރު މިތާކު ނެތް މަންމާ!"
ވިސްނާލުމެއް ނެތި އެ ބަސްތައް އަހަރެންގެ ދުލުން ބޭރުވުމާއެކު، މަންމަގެ މޫނުމަތިން ފެނިގެންދިޔަ މާޔޫސްކަމާއި ހިތާމަ ފެނި އަހަރެންގެ ހިތް ކުދިކުދިވިއެވެ. އެ ބުނެވުނު ބަސްތައް އަނބުރާ ގެންނަން ބޭނުންވިއެވެ. ނަމަވެސް، އެވަގުތު ލަދުންނާއި ހިތާމައިން ފިލަންވެގެން، ހުސް ބާލިދީއެއް ހިފައިގެން އަހަރެން ބޭރަށް ނުކުތީ ފުރާޅުން ފެން ލީކުވާ ތަންތަނަށް ފެންބަލާ އުޅޭކަމަށް ހެދިގެންނެވެ.
އެރޭ ވިއްސާރަ ވިލާތަކުން އުޑުމަތި ބަންދުވެފައި ވަނިކޮށް، ގޭގެ ބޭރު ދޮރުގައި މީހަކު މަޑުމަޑުން ޓަކިޖެހިއެވެ. ދޮރު ހުޅުވާލިއިރު ހުރީ ބައްޕައާއެކު ބުރަ މަސައްކަތުގައި ފަނަރަ އަހަރު ހޭދަކުރި ގާތް އެކުވެރިޔާ ހަސަންބެއެވެ. އޭނާއަކީ އަބަދުވެސް އީދު ފަދަ މުނާސަބަތުތަކުގައި ދޮންކެޔޮގަނޑެއް ނުވަތަ ކޮންމެވެސް ހަދިޔާއެއް ހިފައިގެން އަންނަ، މަޑުމައިތިރި ހިނިތުންވުމެއް ވެރި މީހެކެވެ. ނަމަވެސް އެރޭ އޭނާގެ މޫނުމަތީގައި ވަނީ ސީރިއަސްކަމެވެ. އަތުގައި އޮތީ ބާވެ ބާލިސްވެފައިވާ ނޫކުލައިގެ ފައިލެކެވެ.
"އެތެރެއަށް ވަދެލެވިދާނެތަ ޝިފާ؟" ހަސަންބެ އަހާލިއެވެ.
މަންމަ އަވަސްއަވަހަށް މޭޒުމަތީގައި ތިން ސައިތަށި ބެހެއްޓިއެވެ. ނަމަވެސް އެއިން އެއްވެސް ތައްޓެއްގައި އެކަކުވެސް އަތެއް ނުލައެވެ. ހަސަންބެ އިށީނދެ މަންމައަށާއި އަހަރެންނަށް ފުން ނަޒަރަކުން ބަލާލިއެވެ.
"އިބްރާހީމާ ބެހޭގޮތުން ތިޔަ ދެމައިންނަށް އެނގެންޖެހޭ ވަރަށް މުހިންމު ވާހަކައެއް އެބައޮތް."
މަންމަ ބިރުން ފިތްކަނޑައިގެންދާ ފަދަ ގޮތަކަށް އަހަރެންގެ އަތުގައި ބާރަށް ހިފެހެއްޓިއެވެ. "އިތުރު ދަރަންޏެއްގެ ވާހަކަތަ ހަސަންބޭ؟ އިތުރު މީހަކަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާއެއް އޮތީތަ؟"
"ނޫން، ޝިފާ. އެކަހަލަ ކަމެއް ނޫން."
"ދެން ކޮން ވާހަކައެއް؟"
ހަސަންބެ އިސްޖަހާލުމަށްފަހު ފުން ނޭވާއެއް ދޫކޮށްލިއެވެ. "އިބްރާހީމް ދިޔައީ ނީހާންގެ މަތީ ތަޢުލީމަށްޓަކައި ވަކިން ފައިސާ ރައްކާކުރަމުން."
އަހަރެން ހައިރާންކަމާއެކު ސުވާލުކުރީމެވެ. "ބައްޕަ ރައްކާކުރި ހުރިހާ ފައިސާއެއް ބޭނުންކުރީ ބައްޕަގެ ބައްޔަށް ފަރުވާކުރާކަށް ނޫންތަ؟ އެންމެ ފަހު ރުފިޔާއާ ހަމައަށް ހުސްވީއެއްނޫންތަ؟"
"އެއީ ގޭގެ ޚަރަދުތަކަށާއި ބޭންކުގައި ހުރި މަދު ފައިސާކޮޅު،" ހަސަންބެ އެ ބާ ފައިލް ހުޅުވާލިއެވެ. "މީގެ އިތުރުން އެހެން ގޮތަކަށް އިބްރާހީމް ފައިސާ ރައްކާކުރި. ގާތްގަނޑަކަށް ދިހަ އަހަރު ވަންދެން، ކޮންމެ މަހަކު އަހަރެންގެ އަތަށް ފައިސާ ޖަމާކުރޭ ވަކި ފަންޑެއްގެ ގޮތުގައި ބަހައްޓަން. ބައެއް މަސްމަހު ސަތޭކަ ރުފިޔާ، އަނެއްބައި މަސްމަހު އެއަށްވުރެ ގިނައިން."
މަންމަގެ އަޑު ތުރުތުރުއަޅައިގަތެވެ. "ޖުމްލަ ކިހާވަރެއް ހަސަންބޭ؟"
"ހަތްދިހަ އަށްހާސް ރުފިޔާ."
އެވަގުތު މުޅި ކާއިނާތު އަހަރެންގެ ވަށައިގެން އެނބުރިގަތް ކަހަލައެވެ. ހަތްދިހަ އަށްހާސް ރުފިޔާއަކީ އަހަރެމެންގެ ހާލަތު މުޅިން ބަދަލުކޮށްލެވޭނެ އަދަދެކެވެ. މަންމަގެ ކަރުނަތައް ފޮހެލައި، ދަރަނިތަކުގެ ބޮޑުބައި ޚަލާޞްކޮށް، އަހަރެންގެ ކިޔެވުން ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ ވަރުގެ ރައްކާތެރިކަމެކެވެ.
"ކޮބާ މިހާރު އެ ފައިސާ؟" އަހަރެން ކެތްތެރިކަން ކުޑަވެފައި އެހީމެވެ.
ހަސަންބެގެ ދެލޮލުން ފެނުނީ ހިތާމައެވެ. "މީގެ ސާދަ މަސް ކުރިން، އިބްރާހީމް އައިސް އޭގެ ތެރެއިން ބޮޑުބައި އަނބުރާ ގެންދިޔަ."
"ކީއްކުރަން؟"
އޭނާ ވަގުތުން ޖަވާބެއް ނުދިނެވެ. ހިމޭންކަން ދިގުލައިގެން ދިޔަވަރަކަށް އަހަރެންގެ ހިތް އަވަސްވިއެވެ. "ހަސަންބޭ، ކީއްކުރަންހޭ ބައްޕަ އެ ފައިސާ ގެންދިޔައީ؟"
"މީހެއްގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރަން."
އަހަރެންގެ ކިބައިން ނުކުތީ ރުޅިވެރި މަލާމާތުގެ ހުނުމެކެވެ. "އަހަރެމެން މިތިބީ ދަރަނިވެރިވެ، މަގުމަތިވާ ހިސާބުގައި! ބައްޕަގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރަން އަހަރެމެން ސަލާންޖެހީ. އެކަމަކު ބައްޕަ އަހަރެންގެ މުސްތަޤުބަލަށް ރައްކާކުރި ފައިސާ އެހެން މީހަކަށް ދިނީ؟"
"ނީހާން! މަޑުމައިތިރިވޭ،" މަންމަ އާދޭހާއެކު ބުންޏެވެ.
"ނޫން މަންމާ! އަހަރެން ބޭނުންވަނީ ހަޤީޤަތް އެނގެން. އަހަރެމެން މިހާލުގައި ޖައްސާފައި ބައްޕަ އެކުރި ކަމެއް ސާފުވާންޖެހޭނެ!" އަހަރެންގެ އަޑު މުޅި ގޭތެރޭގައި ގުގުމައިގެން ދިޔައެވެ.
ހަސަންބެ އިސްއުފުލައި، ސީދާ އަހަރެންގެ ލޮލަށް ބަލާލިއެވެ. "އިބްރާހީމް އެ ފައިސާ ދިނީ ކުޑަ އަންހެން ކުއްޖެއްގެ ކުއްލި ހިތުގެ އޮޕަރޭޝަނަކަށް."
އެ މައުސޫމު ކުއްޖާގެ ނަމަކީ އާލިޔާއެވެ. އޭނާގެ އުމުރުން އެންމެ އަށް އަހަރުގައި ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ ފަދަ ހިތުގެ ސީރިއަސް މައްސަލައެއް ހުރިކަން އެނގުނެވެ. އޭނާގެ މަންމަ މަރިޔަމަކީ އޮފީސްތައް ކުނިކަހައި ސާފުކޮށްގެން ދިރިއުޅޭ ނިކަމެތި އެކަނިވެރި މައެކެވެ. ބައްޕައެއްގެ އެހީތެރިކަމެއް ނެތެވެ. އެ ދެމައިން ދިރިއުޅެމުން ދިޔައީ މާލޭގެ ކުޑަކުޑަ، އަނދިރި ގޮޅިއެއްފަދަ ކޮޓަރިއެއްގައެވެ. ބައްޕައާ އެމީހުން ދިމާވީ އެ އަންހެންމީހާ މަސައްކަތްކުރާ ވިޔަފާރި އިމާރާތަކަށް މުދާ އުފުލައި ބާލަން ގޮސް އުޅުމުގެ ތެރޭގައެވެ.
"އެ ކުއްޖާ އެދުވަހު ބޮޑު ސިޑިމަތިން ހޭނެތިގެން ވެއްޓުނީ. އިބްރާހީމް އަމިއްލަ ދެއަތުން އެ ކުއްޖާ އުފުލައިގެން ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދިޔައީ،" ހަސަންބެ ކިޔައިދިނެވެ. "ހޮސްޕިޓަލުން ބުނީ ވަގުތުން ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ނުގެންގޮސްފިނަމަ ފުރާނަ ސަލާމަތް ނުވާނެ ކަމަށް. އާންމުންގެ އެހީއާއި އެކި ފަރާތްތަކުން ލިބުނު ފައިސާއިންވެސް ބޮޑު އަދަދެއް މަދުވި. ވަގުތު ފާއިތުވަމުން ދިޔައީ."
ހަސަންބެ މޭޒުމަތީގައި ބޭއްވީ ބޭންކް ޓްރާންސްފާ ރިސިޕްޓެކެވެ. ފަސްދޮޅަސް ހާސް ރުފިޔާއެވެ. އޭގެ ތިރީގައި އޮތީ ބައްޕަގެ އަތުލިޔުމުން ކޮށްފައިވާ ސޮޔެވެ. އެއީ އަހަރެންގެ ކުޑައިރުގެ ރިޕޯޓް ފޮތްތަކުގައާއި، ސްކޫލް ފީ ދެއްކި ލިޔުންތަކުގައި ބައްޕަ ކުރާ އަހަރެންނަށް ނުހަނު ފަރިތަ ސޮޔެވެ. ނަމަވެސް މިއަދު އެ ސޮއި އެއޮތީ އަހަރެންގެ ކޮލެޖް ތަޢުލީމާއި މުސްތަޤުބަލުގެ ބަދަލުގައި އެހެން ފުރާނައެއް ސަލާމަތްކުރި އަގުގެ ދަށުގައެވެ.
"އިބްރާހީމް އަހަރެމެން ގާތު މި ވާހަކަ ސިއްރުކުރީ ކީއްވެ؟" މަންމަގެ އަޑު ބެދިފައިވާ ގޮތަކަށް އެހިއެވެ.
"އޭނާ އަހަރެން ގާތު އާދޭސްކޮށްފައި ބުނި މި ވާހަކަ އެއްވެސް މީހަކަށް ނައަންގަން" ހަސަންބެ ތަފްޞީލުކޮށްދިނެވެ. "އިބްރާހީމް ބުނީ ޝިފާއާއި ނީހާންވެސް އެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރަން އެއްބަސްވާނެކަން ޔަޤީނޭ. އެކަމަކު އޭގެ ފަހުން ނީހާންގެ ކިޔެވުމުގެ ޚަރަދު ހަމަނުޖެހިދާނެތީ މަންމަ އަބަދު ހިތާމަކޮށް ކަރުނައަޅާނެތީ، އެ ބުރަ އަމިއްލައަށް އުފުލަން ބޭނުންވީއޭ. އޭނާ ހުރީ އިތުރު މަސައްކަތް ކޮށްގެން އެ ފައިސާ އަލުން އެއްކުރަން އަތްކުރި އޮޅާލައިގެން."
މަންމަ ދެއަތުން މޫނު ފޮރުވާލައި ގިސްލާ ރޯން ފެށިއެވެ. އަހަރެން ކުއްލިއަކަށް ގޮނޑިން ތެދުވީމެވެ. "އެއީ ބައްޕައަށް އަމިއްލައަށް ނިންމޭނެ ނިންމުމެއް ނޫން! އަހަރެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހައްޤު ބައްޕަ ނިގުޅައިގަތީ!"
"ނޫން ނީހާން،" ހަސަންބެ ވަރަށް މޮޅިވެރިކަމާއެކު އަހަންނަށް ވިސްނައިދޭން މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. "ދަރިފުޅެއް ކަމަކު ރުޅިއައުމަކީ ޠަބީޢީ ކަމެއް. އެކަމަކު އިބްރާހީމަކީ މީހެއްގެ ފުރާނަ ގެއްލިގެންދާތަން ބަލަން ހުންނާނެ ފަދަ ހިލަހިތެއްގެ ވެރިއެއް ނޫން، އެއީ މީހުންނަށް މާ ބޮޑަށްވެސް އޯގާތެރި މީހެއް ."
އަހަރެން ފާރުގައި ހަރުކޮށްފައި ހުރި އާއިލީ ފޮޓޯއަށް ބަލާލީމެވެ. އެއީ އަހަރެން އޯލެވެލް ނިންމި ދުވަހު، ބައްޕަ ވަރުބަލިކަމާއެކުވެސް ފަޚުރުވެރި ހިނިތުންވުމަކާއެކު އަހަރެމެން ދެމައިންގެ މެދުގައި ހުރެ ނަގާފައިވާ ފޮޓޯއެކެވެ. "ބައްޕަ އަހަރެން ކިޔަވައިގެން މޮޅު މީހަކަށް ހަދައިދޭނެ ކަމަށް ވަޢުދުވީމެއްނު..." އަހަރެންގެ އަޑު މަޑުވެ، ކަރުނައިގެ ތެރެއަށް ޣަރަޤުވިއެވެ.
ހަސަންބެ އެ ބާ ފައިލް ލައްޕާލުމަށްފަހު މޭޒުމަތީގައި ބޭއްވިއެވެ. "އެ ފަންޑުގައި އަދި ބާކީ އަށާރަހާސް ރުފިޔާ އެބައޮތް. މިއީ އިބްރާހީމް ދޫކޮށްފައި ދިޔަ އަމާނާތް. އަހަރެން މިއައީ މި ފައިސާ ދަރިފުޅާ ހަވާލުކުރަން."
ހަސަންބެ ނުކުމެގެން ދިޔުމުންވެސް މަންމަ މޭޒުދޮށުގައި ގާވެފައި އިނެވެ. އަހަރެން ކޮޓަރީގެ އެއްކޮޅުން އަނެއްކޮޅަށް ރުޅިވެރިކަމާއެކު ހިނގަން ފެށީމެވެ.
"މަންމަ ހަނދާން އެބަހުރިތަ އަހަރެން ސްކޫލް ނިންމާފައި ކޮމްޕިއުޓަރެއް ބޭނުންވެގެން ބައްޕަ ގާތު އާދޭސްކުރި ދުވަސް؟" އަހަރެން ހިތުގައި އަޅަމުންދިޔަ ވޭން ބޭރުކޮށްލީމެވެ.
"އާނ، މަންމަ ހަނދާން އެބަހުރި،" މަންމަ މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ބުންޏެވެ.
"އެދުވަހު ބައްޕަ ބުނީ އެވަރުގެ އެއްޗެއް ގަނެދޭނެ ތަނަވަސްކަމެއް ނެތޭ. އަހަރެން މަހަކު ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާގެ ފޮތެއް ގަންނަން އެހިޔަސް ބުނަނީ ކެތްކުރާށޭ! އެކަމަކު އެހެން މީހެއްގެ ދަރިއަކަށްޓަކައި ފަސްދޮޅަސް ހާސް ރުފިޔާ އުކާލަން ބައްޕަ ފަހެއް ނުޖެހުނު!"
މަންމަ ކަރުނަތައް ފޮހެލަމުން އިސްއުފުލާލިއެވެ. "ނީހާން! ބައްޕަ އެ ފައިސާ ދިނީ ތަނަވަސްވެގެން އިތުރުވެގެންނެއް ނޫން. އަމިއްލަ ދަރިފުޅުގެ އަނގައިން ލާރިކޮޅު އުނިކޮށްގެން އެހެން ކުއްޖެއްގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރީމާ އަހަރެމެންގެ ހިތަށް މިހާ ތަދުވަނީ. އެއީ އާދައިގެ އިންސާނަކަށް ކުރަން ފަސޭހަ ކަމެއް ނޫން."
"ދެން މަންމަ އަދިވެސް ބައްޕަގެ ދިފާއުގައި ވާހަކަ ދައްކަނީ ކީއްވެ؟"
"އަހަރެން ބައްޕަގެ ދިފާއުގައެއް ނޫން މި ވާހަކަ ދައްކަނީ!" މަންމަގެ އަޑު ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބާރުވިއެވެ. "އަހަރެން މި މަސައްކަތް ކުރަނީ ފިރިމީހާ ވަކިވެދިޔުމުގެ ފުން ހިތާމައިގައި ހުރެ، އޭނާ އެވަރުގެ ބޮޑު ޤުރުބާނީއެއް ވީ ސަބަބު ވިސްނޭތޯ! އެ ފުރުސަތު އަހަރެންނަށް ދީ ނީހާން!"
އަހަރެން ހުއްޓުން އެރިއެވެ. މަންމަގެ ފިނިވެފައިވާ ހުސް ދެއަތަށް ބަލާލީމެވެ. ބައްޕަގެ އެންމެ ފަހު ދުވަސްތަކުގައި، ހޮސްޕިޓަލުގެ އައިސީޔޫ ބިލްތައް ދެއްކުމަށްޓަކައި މަންމަގެ ކައިވެނީގެ ރަން އަތްބޭލިތަކާއި ހުރިހާ ގަހަނާއެއް ވިއްކާލި ހަނދާން އައެވެ.
"އަހަރެންގެ ހިތުގައިވެސް ޝަކުވާ އެބައޮތް،" މަންމަގެ އަޑު މަޑުމައިތިރިވެ، މަޑު ތުރުތުރެއް އުފެދުނެވެ. "އަހަރެން ގާތު ނުބުނެ ސިއްރުކުރީތީ އަހަރެންގެ ހިތްވެސް ޒަޚަމްވި. އެކަމުގެ ސަބަބު އަހަރެމެންނަށް ބައްޕަގެ ދުލުން ދުވަހަކުވެސް ނޭހޭނެތީ ހިތާމަކުރަން. އެކަމަކު އަހަރެން ބައްޕައާއެކު ސައުވީސް އަހަރުގެ ދިރިއުޅުމެއް ހޭދަކުރިން. އެންމެ ސިއްރެއްގެ ސަބަބުން، އޭނާއަކީ އަހަރެމެން ދެކެ ލޯބިނުވާ ބީރައްޓެއްސެއް ކަމުގައި އަހަރެންގެ ހިތަކަށް ނުނިންމޭނެ."
އަހަރެން މަޑުމަޑުން ގޮސް މަންމަގެ ކުރިމަތީގައި ކަކޫމައްޗަށް ތިރިވީމެވެ. ބައްޕަ ނިޔާވި ފަހުން ފުރަތަމަ ފަހަރަށް، އަހަރެންގެ އަމިއްލަ މަސްލަހަތާއި ހިތާމައިގެ ބޭރުން މަންމަގެ ވޭން އިހުސާސްކުރެވުނެވެ. މަންމައަށް ގެއްލިގެން އެދިޔައީ ހަމައެކަނި ދަރަންޏެއް ދޫކޮށްފައި ދިޔަ މީހެއް ނޫނެވެ. އެއީ މަންމަގެ ހުރިހާ އުފަލަކާއި ހިތާމައެއްގެ ބައިވެރިޔާއެވެ.
"މަންމާ... އަހަރެންނަށް މައާފްކުރޭ،" އަހަރެން މަންމަގެ އަތުގައި ބޯއަޅާލީމެވެ.
މަންމަ އަހަރެންގެ ބޮލުގައި ފިރުމާލިއެވެ. "ދަރިފުޅާ، ރުޅިއައުމަކީ މައްސަލައެއް ނޫން. އެކަމަކު އެ ރުޅީގެ ސަބަބުން އަހަރެމެން ދެމައިންގެ ގުޅުން ކެނޑި، މަންމަ މި ދުނިޔޭގައި އެކަނިވެރިވެ، ބިކަވެގެންދިޔުމަށް ދޫކޮށްނުލާތި." މަންމަގެ ކަރުނުން އަހަރެންގެ ބޯ ތެމިގެން ދިޔައެވެ.
ޖެހިގެން އައި ހުކުރު ދުވަހު، އަހަރެން ގޭގެ އަލަމާރީގެ ކުޑަ ވަތްގަނޑެއްގެ ތެރެއިން ބައްޕަ ގެންގުޅުނު ބާ ފޯނު ހޯދީމެވެ. އޭގެ ސްކްރީން އިނީ ދެތިން ތަނަކުން ތެޅި، ކުލަ ފަނޑުވެފައެވެ. ވަރަށް އުނދަގުލުން ޗާޖަރަށް ޖަހައިގެން ހުޅުވާލެވުނު އިރު، ފޯނުގެ ވޯލްޕޭޕަރުގައި އިނީ އަހަރެންގެ ކުޑައިރުގެ ފޮޓޯއެކެވެ.
އަހަރެން މަޑުމަޑުން މެސެޖުތައް ހުޅުވާލީމެވެ. އޭގައި ގިނައީ މުދާ އުފުލުމުގެ ބުރަ މަސައްކަތްތަކާ ބެހޭ މެސެޖުތަކާއި، މަންމަ ފޮނުވާފައި ހުރި ގޭތެރޭގެ ޒަރޫރީ ސާމާނުގެ ލިސްޓުތަކެވެ. އަދި އޭގެ ތެރޭގައި، ކެތްތެރިކަމެއް ނެތި އަހަރެން ބައްޕައަށް ކޮށްފައިވާ ހިތްހަމަނުޖެހުމުގެ މެސެޖުތައް ފެނުމުން ލަދުން އިސްޖަހާލެވުނެވެ. "ބައްޕާ، ކޮލެޖް ފޯމަށް ފަންސާސް ރުފިޔާ ފޮނުވިދާނެތަ؟"، "ބައްޕަ އަދިވެސް ނާންނަނީތަ؟"، "އެހެން ކުދިންގެ ބައްޕައިން އެކުދިންނަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާ އެއްޗެއް ހޯދައިދޭ..."
ދެން އަހަރެންގެ ލޮލުގައި އަޅައިގަތީ ހަސަންބެއާއެކު ބައްޕަ ކޮށްފައިވާ މުއާމަލާތްތަކެވެ.
"ހަސަން، ނީހާން ގާތު މި ފައިސާގެ ވާހަކަ ދުވަހަކުވެސް ނުބުނާތި. އަހަރެން އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ އިތުރު ގަޑީގައި މަސައްކަތްކޮށްގެން، އޭނާ ކޮލެޖަށް ދާންވާއިރަށް އެ ފައިސާ އަލުން ހަމަކުރާނަން."
މަހެއްހާ ދުވަސް ފަހުން ކޮށްފައިވާ އެހެން މެސެޖެކެވެ: "އަންނަ ހުކުރު ދުވަހު ބޯޓުން ސިމެންތި ބާލާނެ މަސައްކަތެއް އޮތްތޯ ބަލައިދީބަލަ. އަހަރެންނަށް ދެވޭނެ."
އަދި އޭގެ ދެތިން ހަފުތާ ފަހުން ފޮނުވި މެސެޖެކެވެ: "މި ހަފުތާގައި ރޭގަނޑު ދަންވަރު ޑިއުޓީއަކަށް ނުދެވޭނެ. ޝިފާ ބުނަނީ އަހަރެންގެ މޭގައި ރިއްސާތީ މާ ބޮޑަށް ވަރުބަލިވަނީއޭ. އޭނާއަށް ޝައްކުވެދާނެތީ މިވަގުތު މަޑުޖައްސާލަނީ."
އެ މެސެޖުތައް ކިޔަމުން ދިޔަވަރަކަށް، ވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގެ ހަނދާންތައް އަހަރެންގެ ސިކުނޑީގައި ސިފަވާން ފެށިއެވެ. ދަންވަރު އެކެއް ދޭއް ޖަހާއިރު ދޮރު ހުޅުވާލާފައި ބައްޕަ ވަންނަ މަންޒަރެވެ. ބައްޕަގެ އަންނައުނުން ދުވާ ދަލާއި ސިމެންތީގެ ވަހެވެ. އަހަރެން އިނދެގެން ކިޔެވުމުގެ ވާހަކަ ދައްކާއިރު، ގޮނޑީގައި އިނދެ ނިދިޖެހޭ މަންޒަރެވެ. އެދުވަސްވަރު އަހަރެން ހީކުރީ ބައްޕަ އަހަރެންގެ ވާހަކަތަކަށް އަހައްމިއްޔަތުކަން ނުދެނީ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ހަޤީޤަތަކީ އަހަރެންގެ މުސްތަޤުބަލަށްޓަކައި ބައްޕަގެ ހަށިގަނޑު ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް ވިރި، ހަލާކުވަމުން ދިޔަކަމެވެ.
ތިރީގައި އޮތް ކުރު ވޮއިސް މެސެޖެއް ފެނުމުން، ތުރުތުރުލާ އަތަކުން އަހަރެން އޭގެ މައްޗަށް ފިތާލީމެވެ.
"ހަސަން... މިއަދު އަހަރެން އިތުރު ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާ ވަކިކޮށްފިން. އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ މަޑުމަޑުން ގޮސް އަނެއްކާވެސް ހަމަވާނެ..." ފޯނުން އިވުނީ ވަރުބަލިވެ، ނޭވާ ކުރުވެފައިވާ، އެކަމަކު އޯގާތެރިކަމުން ފުރިގެންވާ ބައްޕަގެ އަޑެވެ. ދެން ބައްޕަ މަޑުމަޑުން ހީނލި އަޑު އިވުނެވެ. "މަގޭ ނީހާނަށް ހީވަނީ ބައްޕައަކީ ހަމައެކަނި ފޮށި އުފުލަން އެނގޭ މީހެއް ކަމަށް. އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ އޭނާ ކިޔަވައިގެން މޮޅު އާކިޓެކްޓަކަށް ވެ، ރީތި އިމާރާތްތައް ފަރުމާކުރާނެ. އެދުވަހުން އަހަރެން އެ އިމާރާތެއްގެ ބޭރުގައި ހުރެ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު އެންމެން ގާތު ބުނާނަން... 'ބަލާބަލަ، މިއީ މަގޭ ލޯބިވާ ދަރިފުޅުގެ މަސައްކަތޭ'..."
އަހަރެންގެ ހިތް ފަޅައިގެންދިޔަ ފަދަ އިހުސާސެއް ކުރެވި، ފޯނު ގެނެސް މޭގައި ޖައްސާ ބާރުކޮށްލެވުނެވެ. ކަރުނައިގެ ތެރެއިން ގިސްލެވެން ފެށުނެވެ. އަޑު އިވިގެން މަންމަ ކޮޓަރީގެ ދޮރުމައްޗަށް ހުއްޓުނެވެ. "ދަރިފުޅާ... ކިހިނެއްވީ؟"
އަހަރެންނަށް އެއްވެސް ބަހެއް ނުބުނެވުނެވެ. މަންމަ އައިސް އަހަރެންގެ ކައިރީގައި އިށީނުމުން، އެ ވޮއިސް މެސެޖު އަލުން ޖަހައި ދެމައިން އެކުގައި އަޑުއެހީމެވެ. މުޅި ކޮޓަރިތެރެއަށް ވެރިވީ ކަރުނައާއި، ލޯތްބާއި، ބަޔާންކުރަން ދަތި ފުން ހިތާމައެކެވެ.
ދެދުވަސް ފަހުން ހަސަންބެ އަހަރެމެންގެ ގެއަށް ގުޅިއެވެ. "ނީހާން، މާލެއިން އާލިޔާއާއި އޭނާގެ މަންމަ އައްޑުއަށް އައިސް އެބައުޅޭ. އެމީހުން ބޭނުންވަނީ ތިޔަ އާއިލާއާ ބައްދަލުކޮށް، ޝުކުރު އަދާކުރަން."
"ހަސަންބޭ... އަހަރެން ތައްޔާރެއް ނޫން އެމީހުންގެ ޝުކުރުގެ ބަސްތައް އަޑުއަހާކަށް،" އަހަރެން ބުނީމެވެ.
"ދަރިފުޅާ، އެމީހުންނަށް އިބްރާހީމް ނިޔާވި ޚަބަރު ލިބުނީވެސް މީގެ ހަފުތާއެއްހާ ދުވަސް ކުރިން. އެމީހުން އައީ ހިތާމައިގައި ބައިވެރިވާން،" ހަސަންބެ ބުންޏެވެ.
އަހަރެން މަންމައަށް ބަލާލުމަށްފަހު އެހީމެވެ. "އެމީހުންނަށް އަހަރެމެން ތަހައްމަލުކުރާ ދަރަނީގެ ހާލަތު އެނގޭތަ؟"
"ނޫން، އަހަރެން އެ ވާހަކައެއް ނުދައްކަން،" ހަސަންބެ ޖަވާބުދިނެވެ.
އެ ދެމައިން އަހަރެމެންގެ ގެއަށް އައީ އެދުވަހުގެ ހަވީރުގެ ވަގުތެއްގައެވެ. ކުޑަކުޑަ އާލިޔާ ލައިގެން ހުރީ ފަނޑު ރީނދޫކުލައިގެ ހެދުމެކެވެ. އޭނާ ހުރީ ކަރުދާހުގައި ބަންދުކޮށްފައި އޮތް ކުޑަ ހަދިޔާއެއް މޭގައި ޖައްސައިގެން، މަންމަގެ ފަހަތަށް ނިވާވެގެންނެވެ. އޭނާގެ މަންމަ މަރިޔަމަކީ އަހަރެން ހީކުރި ވަރަށްވުރެ މާ ޒުވާން، ނަމަވެސް ދިރިއުޅުމުގެ ބުރަ ތަކުލީފުތަކުގެ ސަބަބުން މޫނުމަތިން އިންތިހާއަށް ވަރުބަލިކަން ފެންނަން ހުރި އަންހެނެކެވެ.
"ޝިފާ... އަހަރެންނަށް ދައްކާނެ ވާހަކައެއްވެސް ނޭނގެ،" މަރިޔަމްގެ ލޮލުން ވަގުތުން ކަރުނަ ފާއްދާލިއެވެ.
"އެތެރެއަށް ވަދޭ މަރިޔަމް،" މަންމަ މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު އެމީހުންނަށް މަރުޙަބާ ކިޔެވެ.
ގޭތެރޭގައި އިށީނދެ އިނދެ މަރިޔަމް ހިތާމައާއެކު ކިޔައިދިނެވެ. "އޮޕަރޭޝަނަށްފަހު އަހަރެން އިބްރާހީމްބެއަށް ވަރަށް ގިނައިން ގުޅަން މަސައްކަތް ކުރިން. އެކަމަކު ފޯނު އޮންނަނީ ނިވާލާފައި. އަހަރެން ހީކުރީ އޭނާ ރަށުގައި ވަރަށް ބިޒީކޮށް އުޅެނީ ކަމަށް. ދެން މިދިޔަ ހަފުތާގައި ހަސަންބެ ގުޅާފައި އެ ހިތާމަވެރި ޚަބަރު ދިނީމާ..." މަރިޔަމްގެ އަޑު ބެދި، އިތުރަށް ވާހަކައެއް ނުދެއްކުނެވެ.
އެވަގުތު އާލިޔާ މަޑުމަޑުން ހިނގާފައި ގޮސް، ފާރުގައި ހުރި ބައްޕަގެ ފޮޓޯގަނޑު ކައިރިއަށް ހުއްޓުނެވެ. "މިއީ އިބްރާހިމްބެ ދޯ؟" އެ މައުސޫމު ކުއްޖާ އަހާލިއެވެ.
"އާނ ދަރިފުޅާ،" އަހަރެން ބުނީމެވެ.
"އިބްރާހިމްބެ ހޮސްޕިޓަލުގައި އިންނައިރު އަބަދުވެސް ދައްކާނީ ނީހާންގެ ވާހަކަ،" އާލިޔާ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ބުންޏެވެ. "އޭނާ ބުނި އޭނާގެ ހުރެޔޭ ވަރަށް ރީތިކޮށް ކުރަހަން އެނގޭ މޮޅު ދަރިއެއް. ކޮންމެވެސް ދުވަހަކުން މަންމަ ފަހަން އިންނައިރު އަވި ދޭނެހެން ވަރަށް ބޮޑު ކުޑަދޮރެއް ހުންނަ ރީތި ގެއެއް އަޅައިދޭނެޔޭ."
އަހަރެންގެ ކަރުބުޑުގައި އެއްޗެއް ތާށިވި ފަދަ އިހުސާސެއް ކުރެވުނެވެ. އެއީ އަހަރެން ސްކޫލް ދައުރުގައި ކުރަހާފައި ބައްޕައަށް ދެއްކި ކުރެހުމެކެވެ. ބައްޕަ އެ ކުރެހުމުގެ ވާހަކަ، އެހެން މީހުންގެ ގާތުގައި އެހާ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ހިއްސާކޮށްފައި އޮވެދާނެ ކަމަކަށް އަހަރެން ދުވަހަކުވެސް ހިޔެއް ނުކުރަމެވެ.
އާލިޔާ އޭނާގެ އަތުގައި އޮތް ކުޑަ ޕާރުސަލް އަހަރެންގެ އަތަށް ދިއްކޮށްލިއެވެ. ތުރުތުރުލަމުން ދިޔަ އަތަކުން އަހަރެން އެ ކަރުދާސްގަނޑު ނައްޓާލީމެވެ. އޭގައި އޮތީ ކުލަ ޕެންސިލުން ކުރަހާފައިވާ ތަސްވީރެކެވެ. ރަން ދޯދިތަކުން ފަވާލެވިފައިވާ ބޮޑު އިރެއްގެ ދަށުގައި، ނޫކުލައިގެ ފެންގަނޑެއްގެ ތެރޭގައި އޮތް ކުޑަ ދޯންޏެކެވެ. އެ ދޯނީގައި ތިން މީހަކު އަތްގުޅާލައިގެން ތިއްބެވެ.
"މިއީ ކޮން ބައެއް ދަރިފުޅާ؟" މަންމަ އޯގާތެރިކަމާއެކު އަހާލިއެވެ.
"މިއީ އަހަރެން، މަގޭ މަންމަ، އަދި އިބްރާހިމްބެ،" އާލިޔާ އޭނާގެ މައުސޫމު ދެލޮލުން ބަލާލަމުން ބުންޏެވެ.
"އިބްރާހިމްބެ ތިޔަ ދޯނީގައި އިނީ ކީއްވެ؟" މަންމަގެ އަޑު ތުރުތުރުއަޅައިގަތެވެ.
އާލިޔާ އެއްވެސް ޖެހިލުމެއް ނެތި، ހިނިތުންވެލާފައި ބުންޏެވެ. "ސަބަބަކީ ބޮޑު ތޫފާނުން އަހަރެމެން ސަލާމަތްކޮށް، އަލުން ގެއަށް ދިޔުމަށް މަގުދައްކައިދިނީ އިބްރާހިމްބެ ކަމަށްވާތީ."
މަރިޔަމް އަހަރެންނާ ދިމާއަށް ބަލާލިއެވެ. އޭނާގެ ދެލޮލުން ކަރުނަ ފައިބަމުން ދިޔައެވެ. "އިބްރާހިމްބެ އަހަރެން ގާތު ބުނީ އެއީ އޭނާ ވަކިން ރައްކާކޮށްފައި ހުރި ފައިސާއޭ. އަދި އޭނާގެ އާއިލާގެ ހުރިހާ ކަމެއްވެސް ހުރީ ވަރަށް ތަނަވަސްކޮށް، ވަރަށް ރަނގަޅަށޭ... އަހަރެން ހިޔެއް ނުކުރަން..."
އަހަރެންގެ ނަޒަރު ގޮސް ހުއްޓުނީ ޓީވީ ކަބަޑު މަތީގައި ފުނިޖެހިފައި ހުރި، މުއްދަތު ހަމަވެފައިވާ ކަރަންޓު ބިލްތަކަށާއި ދަރަނީގެ ނޯޓިސްތަކަށެވެ. މަރިޔަމްގެ ނަޒަރުވެސް އެ ދިމާއަށް ދަތުރުކުރިއެވެ. އެ ހިނދު އޭނާގެ މޫނުމަތީގެ ކުލަވަރު މުޅިން ބަދަލުވެ، ލިބުނު ޝޮކާއެކު ދެލޯ ބޮޑުވިއެވެ.
"ޔާ ﷲ... މިއީ... މިއީ ތިޔަބައިމީހުންގެ ހާލަތަކީ؟" މަރިޔަމަށް މަޑުމަޑުން ބުނެވުނެވެ.
މަންމަ އަވަސްއަވަހަށް އެ ބިލްތައް އެއްފަރާތް ކުރަން އުޅުނެވެ. ނަމަވެސް އޭރު ހަޤީޤަތް ވަނީ ހާމަވެފައެވެ.
"ބައްޕަ އަހަރެމެން ގާތު އެއްވެސް ވާހަކައެއް ނުބުނޭ،" އަހަރެން އިސްޖަހައިގެން އިނދެ ބުނީމެވެ.
މަރިޔަމް ކުއްލިއަކަށް ގޮނޑިން ތިރިވެ، މަންމަގެ ފައިބުޑަށް ވެއްޓިގަތެވެ. "ޝިފާ... އަހަރެންނަށް މައާފްކުރޭ! އަހަރެންގެ ސަބަބުން ތިޔަ އާއިލާ މިހާ ބޮޑު އަނދަވަޅަކަށް ވެއްޓުނީ! މިވަރުގެ ހާލެއްގައި ތިޔަބައިމީހުން ތިއްބައި އެނގުނު ނަމަ، އަހަރެން މަރުވިޔަސް އެ ފައިސާގައެއް ނުބީހުނީމުސް!"
އަހަރެންގެ ހިތަށް އެވަގުތު އެތައް އެއްޗެއް އަރައިފާބަމުން ދިޔައެވެ. ނަމަވެސް، ހޮސްޕިޓަލުގެ ފިނި ކޮރިޑޯތަކުގައި ބައްޕަ ސަލާމަތްކުރަން މަންމަ އެކި މީހުންގެ ފައިބުޑަށް ވެއްޓި އާދޭސްކުރި ހިތްދަތި މަންޒަރު އަހަރެންގެ ލޯމައްޗަށް ސިފަވިއެވެ. އެހީތެރިކަމަކަށް އެދި އިންތިޒާރުކުރާ ވަގުތު އިންސާނަކު ތަހައްމަލުކުރާނެ ނިކަމެތިކަން އަހަރެންނަށް އިހުސާސްކުރެވުނެވެ.
"އެ ފައިސާ ނުނެގިނަމަ މަރިޔަމް ކޮން ގޮތެއް ހެދީމުސް؟" އަހަރެން މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ސުވާލުކުރީމެވެ.
މަރިޔަމް ކަރުނައިން ފުރިގެންވާ ދެލޮލުން އަހަރެންނަށް ބަލާލިއެވެ. "ނޭނގޭ... މަގޭ ދަރިފުޅު މަގޭ އަތްމައްޗަށް މަރުވެގެންދާތަން ބަލަން ހުންނަން ޖެހުނީސް ކަންނޭނގެ."
އެއީ ދޮގަކާ ނުލައި ދިން ތެދު ޖަވާބެކެވެ.
"އަހަރެން އެ ފައިސާ އަނބުރާ ދައްކާނަން،" މަރިޔަމް އަޒުމާއެކު ބުންޏެވެ. "ރެއާއި ދުވާލު މަސައްކަތް ކޮށްގެންވެސް، ކޮންމެ މަހަކު ސަތޭކަ ރުފިޔާއިން ވިޔަސް އަހަރެން—"
"ނޫން މަރިޔަމް،" މަންމަ އޭނާގެ ކޮނޑުގައި ހިފައި ކޮޅަށް ނެގިއެވެ. "އަހަރެމެންގެ ދަރަނިތައް އަދާކުރަން މާތް ﷲ މަގެއް ދައްކަވާނެ. އަތްނުފޯރާ ފަށުގެ ވަޢުދުތައް ވެގެން އަނެއްކާވެސް ތިޔަ ދަރިފުޅު ނިކަމެތިކޮށްނުލާ."
ހުޅުވާފައި ހުރި ދޮރުން ބޭރަށް އަހަރެން ބަލާލީމެވެ. އާލިޔާ ހުރީ ބޭރު ގޯތިތެރޭގައި ހަސަންބެއަށް ގަސްތައް ދައްކައި، ހީނ މަޖާކުރާށެވެ. އޭނާގެ ހެދުމުގެ ކަރުވަޅުން، އޮޕަރޭޝަން ކޮށްފައިވާ ފުން ލަކުނު ކުޑަކޮށް ފެންނަން ހުއްޓެވެ.
މިދިޔަ ހުރިހާ ދުވަހަކު އަހަރެން ހީކުރީ ފަސްދޮޅަސް ހާސް ރުފިޔާއަކީ އަހަރެންގެ މުސްތަޤުބަލު ޖަހައިގަނެގެން ދިޔަ ވަގު ފައިސާތަކެއް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް މިއަދު، އެ ފައިސާގެ ހަޤީޤީ އަގަކީ އެއީކަން އަހަރެންނަށް ފެނިއްޖެއެވެ. އެއީ ދިރިހުރި، ހިނިތުންވާ، ނޭވާލާ އިންސާނެކެވެ.
އަހަރެންގެ ހިތުގައި އަދިވެސް ހިތާމައާއި ރިހުން ހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް ބައްޕަ އެ ނިންމި ނިންމުމާމެދު އުފެދުނު ރުޅިވެރިކަން މަޑުމަޑުން ފިލައި، އޭގެ ބަދަލުގައި ބައްޕަގެ މާތް އިންސާނިއްޔަތުކަމަށްޓަކައި ހިތުގައި ފަޚުރުވެރިކަން އުފެދެން ފެށިއެވެ.
އެރޭ މަންމަ، ބައްޕަގެ ފޮޓޯ ކައިރީގައި އާލިޔާ ދިން ކުރެހުން ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ބެހެއްޓިއެވެ.
"މަންމާ... މަންމަ ބައްޕައަށް ހިތުގެ އަޑިން މައާފްކޮށްފިންތަ؟" އަހަރެން އަހާލީމެވެ.
މަންމަ އިރުކޮޅަކު ފޮޓޯއަށް ބަލަހައްޓައިގެން އިނުމަށްފަހު ފުން ނޭވާއެއް ލިއެވެ. "ދަރިފުޅާ، ބައްޕަ އެކުރީ މާތް ﷲ ގެ ހަޟްރަތުގައި މަތިވެރި ޢަމަލެއް. މައާފްކުރުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، މަންމަ މިހާރު މަސައްކަތް މިކުރަނީ ބައްޕަގެ އެ މަތިވެރި ޤުރުބާނީގެ އަގު ވަޒަންކުރަން."
"އަހަރެންނަށް ދުވަހަކުވެސް ކޮލެޖަށް ނުދެވި، މޮޅު މީހަކަށް ނުވެވިއްޖެއްޔާޔޯ މަންމާ؟" އަހަރެން އަހަރެންގެ އެންމެ ބޮޑު ބިރު ހާމަކުރީމެވެ.
މަންމަ ފަހާ ފޮށި ކައިރިން ތެދުވެ، އަހަރެންގެ ކައިރީގައި އިށީނދެ އަހަރެންގެ ދެއަތުގައި ހިފެހެއްޓިއެވެ. "ނީހާން، ކާމިޔާބީއަކީ ހަމައެކަނި ވަގުތުން ކޮލެޖަކަށް ދިޔުމެއް ނޫން. ދަރިފުޅު މި އުނދަގޫ ދަނޑިވަޅުގައި ގޭގެ ޒިންމާ ނެގި ނެގުމަކީވެސް ބޮޑު ތަޢުލީމެއް. އަހަރެމެން ކެތްތެރިވާނީ. މާތް ﷲ އެއްވެސް އަޅަކު ނިކަމެތި ނުކުރައްވާނެ."
ދަރަނިތައް އެއްރެއަކުން ފިލައިގެނެއް ނުދިޔައެވެ. ޖެހިގެން އައި ދުވަހުން ފެށިގެން އަހަރެން ހާޑްވެއާ ފިހާރައިގެ ބުރަ މަސައްކަތަށް ނުކުތީމެވެ. ބަރު ސިމެންތި ބަސްތާތަކާއި ދަގަނޑު ހޮޅިތައް އުފުލަމުން ދިޔައިރު، ބައްޕަގެ ހަށިގަނޑުން އޮހޮރުނު ކޮންމެ ދަލުތިއްކެއްގެ އިހުސާސް އަހަރެންނަށް ކުރެވެމުން ދިޔައެވެ. ރޭގަނޑު ގެއަށް އަންނައިރު މުޅި ހަށިގަނޑުގައި ހުންނަނީ ގަދަ ވޭނެކެވެ. ނަމަވެސް އެއީ އަހަރެންގެ ޒިންމާއެވެ.
މަސް ނިމިގެން ލިބުނު ފުރަތަމަ މުސާރަ ގެނެސް މަންމަގެ އަތަށް ދިނުމުން، މަންމަ އެ ފައިސާ ތިން ސިޓީއުރައަކަށް ބެހިއެވެ. އަދި ހަތަރުވަނަ ސިޓީއުރައެއް ނަގައި، އޭގެ ތެރެއަށް ފަސްސަތޭކަ ރުފިޔާ ލިއެވެ.
"އެއީ ކީއްކުރާ ފައިސާއެއް މަންމާ؟"
"ދަރިފުޅުގެ ކިޔެވުމުގެ ފަންޑަށް،" މަންމަ ލޯތްބާއެކު ހިނިތުންވެލިއެވެ. "ބައްޕަ ފެށި މަސައްކަތް މަންމަމެން ހުއްޓައެއް ނުލާނަން."
ހަސަންބެގެ އެހީތެރިކަމާއެކު އަހަރެމެން ދަރަނިތައް ތަރުތީބުކޮށް، މަހުން މަހަށް ދެއްކޭނެ ލުއި ގޮތްތަކެއް ހަމަޖެއްސީމެވެ. އަދި ރޭގަނޑުގެ ވަގުތުތަކުގައި، ހަށިގަނޑުގެ ވަރުބަލިކަމާއެކުވެސް އަހަރެން އިންޓަނެޓުން އެކި ސްކޮލަޝިޕްތަކަށް އެދި ސިޓީތައް ލިޔަން ފެށީމެވެ. އަހަރެންގެ ހަޤީޤީ ދިރިއުޅުމުގެ ވާހަކައާއި، ބައްޕަގެ ވަކިވުމަށްފަހު އާއިލާ ކޮޅަށް ޖެހުމަށް ކުރަމުންދާ ހިތްވަރުގެ ވާހަކަ އެއްވެސް ފޮރުވުމެއް ނެތި ސާފު އިބާރާތުން ބަޔާންކުރީމެވެ. ބައްޕަގެ އެންމެ ފަހު ދުވަސްތަކުގައި އެހެން އިންސާނަކަށްޓަކައި ވީ މަތިވެރި ޤުރުބާނީއަކީ އަހަރެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ އެންމެ ބޮޑު އިބުރަތް ކަމުގައި ލިޔުނީމެވެ.
ތިން މަސް ފަހުން، ވިއްސާރަ އަލިވެލި ހަވީރެއްގައި ހަސަންބެ އަނެއްކާވެސް އަހަރެމެންގެ ގެއަށް އައީ އަތުގައި ބޯ ސިޓީއުރައެއް ހިފައިގެންނެވެ.
"ހަސަންބޭ، އަހަރެމެން އިތުރަކަށް އެއްވެސް މީހެއްގެ އަތުން ދަރަންޏަށް ފައިސާއެއް ނުނަގާނަން،" އަހަރެން އަވަސްއަވަހަށް ބުނީމެވެ.
"މިއީ ދަރަންޏެއް ނޫން ނީހާން،" ހަސަންބެ އެ ސިޓީއުރަ އަހަރެންގެ އަތަށް ދިއްކޮށްލިއެވެ.
އޭގެ ތެރޭގައި އޮތީ ބައްޕައާއެކު ބަނދަރުގައްޔާއި ގުދަންތަކުގައި މަސައްކަތްކުރި އެގާރަ މަސައްކަތްތެރިން ސޮއިކޮށްފައި އޮތް ސިޓީއަކާއި އެމީހުން އެއްކޮށްފައިވާ ފައިސާކޮޅެކެވެ. އެއީ ދުވަހު މުސާރައަށް މަސައްކަތްކޮށްގެން ކިރިޔާ ދެކޮޅުޖެހޭ ވަރުގެ އާމްދަނީއެއް ލިބޭ، އަނބިދަރިން ބަލަން ދުވާލު ދާ އޮހޮރާ ނިކަމެތި މީހުންނެވެ. އެމީހުންގެ ސިޓީގައި ލިޔެފައި އޮތެވެ: "އިބްރާހީމަކީ އަހަރެމެންގެ އަޚެކެވެ. އޭނާ އަބަދުވެސް ދައްކާނީ އޭނާގެ ދަރިފުޅު އާކިޓެކްޓަކަށް ވާނެ ވާހަކައެވެ. މިއީ އެ ހުވަފެނުގައި އަހަރެމެންގެ ކުޑަކުޑަ ހިއްސާއެކެވެ."
އަހަރެންގެ ލޮލުން ކަރުނަ ފައިބައިގަތެވެ. "ހަސަންބޭ... އަހަރެންނަށް މި ފައިސާގައި ހިފާކަށް ނުކެރޭނެ. އެމީހުންނަކީވެސް ނިކަމެތިން..."
"ނީހާން،" ހަސަންބެ އަހަރެންގެ ކޮނޑުގައި އަތް ބާއްވާލިއެވެ. "އެމީހުންނަށް އެނގޭ ބައްޕަ ދޫކޮށްފައި ދިޔަ ތަރިކައަކީ ފައިސާ ނޫންކަން. އެއީ ލޯތްބާއި، އޯގާތެރިކަމާއި، އިޚްލާޞްތެރިކަން. އަދި ދަރިފުޅު މިއަދު އާއިލާއަށްޓަކައި ތިޔަ ކުރާ ބުރަ މަސައްކަތް ފެނި އެމީހުން ފަޚުރުވެރިވޭ. އެމީހުންގެ ހެޔޮދުޢާއާއި މި އެހީގައި ހިފާ. ގޮސް ކިޔަވާ. އަދި އެމީހުންގެ ހުވަފެންތަކުގައި ކުލަޖައްސައިދީ."
އުފާވެރި ޚަބަރު ލިބުނީ އޭގެ ދެ ހަފުތާ ފަހުންނެވެ. މާލޭގެ ކޮލެޖުން އަހަރެންގެ ސްކޮލަޝިޕް އެޕްލިކޭޝަން ބަލައިގަނެ، ޓިއުޝަން ފީ އެއްކޮށް ހިލޭ ހަމަޖެހުނު ކަމުގެ ރަސްމީ އީމެއިލް ލިބުނެވެ. އަހަރެން ވަގުތުން ފިހާރައިން ދުވެފައި ގެއަށް އައިސް މަންމަގެ ގައިގައި ބައްދައިގަތީމެވެ. މަންމަ ސަޖިދައަށް ވެއްޓި، ޝުކުރުގެ ކަރުނަ އޮއްސިއެވެ.
ފުރަން އޮތް ދުވަހުގެ ހެނދުނު އަހަރެން ދިޔައީ ބައްޕަގެ މަހާނަ ކައިރިއަށެވެ. ފިނި ރޯޅިއެއް ޖެހިލުމުން ވިނަތައް ހޫރިލިއެވެ.
"ބައްޕާ..." އަހަރެން މަޑުމައިތިރިކަމާއެކު ވާހަކަދެއްކީމެވެ. "އަހަރެން ބައްޕަދެކެ ވަރަށް ބޮޑަށް ރުޅިއައީން. ބައްޕަ އަހަރެމެން އެކަނި ދޫކޮށްލާފައި، ހުރިހާ ބުރައެއް އަހަރެމެންގެ ބޮލަށް ޖަހާފައި ދިޔައީ ކަމަށް ހީކުރެވުނު. އެކަމަކު ބައްޕާ... ބައްޕަ ދޫކޮށްފައި ތިޔަ ދިޔައީ އަހަރެމެން ދުވަހަކުވެސް ފަޤީރު ނުވާނެ ފަދަ މަތިވެރި ނަމަކާއި، ހެޔޮ ރަޙްމަތެއް. މިއަދު އަހަރެން މިއައީ ބައްޕަ ފަޚުރުވެރިވާ ފަދަ ދަރިއަކަށް ވާނެކަމުގެ ވަޢުދާއެކު."
ގަން އެއާޕޯޓުގެ ޑިޕާޗާ ގޭޓު ކައިރީގައި މަންމައާއި ހަސަންބެ ހުއްޓެވެ. މަންމަގެ ދެލޮލުން ކަރުނައިގެ އަސަރު ފެންނަން ހުރި ނަމަވެސް، މޫނުމަތީގައި ވަނީ ފަޚުރުވެރި ހިނިތުންވުމެކެވެ.
"ދަރިފުޅާ، ހެޔޮ ދުޢާ އަބަދުވެސް ދަރިފުޅާއެކު ވާނެ،" މަންމަ އަހަރެންގެ ބޮލުގައި ބޮސްދިނެވެ. "ގޮސް، ކިޔަވައިގެން މޮޅު މީހަކަށް ވެގެން އާދޭ."
އަހަރެން ކުޑަދޮރުން ބޭރަށް ބަލާލީމެވެ. ތިރިން ފެންނަ ރަށް ކުޑަވަމުން ދިޔަނަމަވެސް، އަހަރެންގެ ހިތުގައި އޮތް ހުވަފެންތަކާއި ބައްޕަގެ ތަރިކަ ދިޔައީ އުޑަށްވުރެވެސް އުހަށް އުދުހެމުންނެވެ.
ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލު