މިއީ ސޫފީ ފިކުރުގެ މުހިންމު ވާހަކައެއް ކަމަށްވާ ހާރޫނުއް ރަޝީދާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު ބަހުލޫލްގެ ވާހަކައެވެ.
އިހުގެ ބޮޑެތި އިލްމުވެރިންނާއި ޙަކީމުން ދަރިވަރުންނަށް ފިލާވަޅުތައް ނަގައިދެއްވަނީ މިސާލު ބަސްތަކާއި، އިބުރަތްތެރި ވާހަކަތަކުގެ އެހީގައެވެ. ވާހަކައަކީ ޒަމާނާއި މާހައުލަށްވުރެ މާ ފުން އަސަރުތަކެއް ކުރުވާ އެއްޗެކެވެ. ކުޑަކުއްޖަކަށް ވިޔަސް އަދި ބޮޑު އިލްމުވެރިއަކަށް ވިޔަސް، ރަނގަޅު ވާހަކައަކުން އާ ތަޖުރިބާތަކާއި ފިލާވަޅުތަކެއް ލިބިގަނެވޭނެއެވެ. ކުޑައިރު އަޑުއަހާ ވާހަކަތައް ސިކުނޑީގައި ބަދަލެއްނުވެ ހަރުލާފައި ހުރެއެވެ. އަދި އޭގެ އެތައް އަހަރެއް ފަހުން، އެއްވެސް އުއްމީދެއް ނެތް ވަގުތެއްގައި، އެ ވާހަކައެއްގެ ޙިކުމަތްތެރިކަން ތިމާގެ ހިތަށް އާވެ، އޭގެ ފުރިހަމަކަން އިހުސާސް ކުރެވޭނެއެވެ.
އެއްދުވަހަކު، ދަންނަބޭކަލަކު ގަހެއްގެ ހިޔަލުގައި އިށީނދެވަޑައިގެން، ވަރަށް ކަނުލާ އަޑުއަހަން ތިބި ދަރިވަރުންތަކަކަށް ތިރީގައިވާ ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ.
ހާރޫނުއް ރަޝީދަކީ (އަވަހާރަވީ މީލާދީން 809 ވަނަ އަހަރު) ވަރަށް ވަރުގަދަ ޚަލީފާއެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިކަން ޗައިނާއިން ފެށިގެން ސްޕެއިނާ ހަމައަށް ފެތުރިފައިވެއެވެ. އިރުމަތިން ހުޅަނގަށް، އުތުރުން ދެކުނަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ރަސްކަމާ އެއްވަރުގެ މުއްސަނދި، ތަނަވަސް އަދި ބާރުގަދަ ވެރިކަމެއް އެހެން އެއްވެސް ރަސްކަލަކަށް ނުދެއްކޭނެއެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އިލްމާއި ފަންނުވެރިކަމަށް ލޯބިކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ޗައިނާ، އިންޑިއާ އަދި ގްރީސް ފަދަ ދުރު ހިސާބުތަކުން އިލްމުވެރިންނަށް ބަޣުދާދަށް ދައުވަތު ދެއްވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅު ބިނާކުރެއްވި "ބައިތުލް ޙިކުމާ" (ޙިކުމަތުގެ ގެ) ގައި މަސައްކަތް ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ދެއްވިއެވެ. މަޝްހޫރު "އަހިފަންނަސް ރޭ" ނުވަތަ "އަރަބިއަން ނައިޓްސް" އިން ސިފަކޮށްދެނީ އެ ޒަމާނުގެ ފުރިހަމަކަމާއި ޖާދޫއެވެ. ޗައިނާއާއި ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ އެމްޕަރަރުން ދެކެވަޑައިގަތީ، ހާރޫނުއް ރަޝީދުގެ ދަރުބާރަށް މަންދޫބުން ފޮނުއްވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ބާރުގަދަ ދައުލަތާއެކު ސުލްހަވެރިކަމާއި ވިޔަފާރީގެ ގުޅުން ގާއިމުކުރުމަކީ ލިބޭ ބޮޑު ޝަރަފެއް ކަމުގައެވެ.
ހާރޫނުއް ރަޝީދުގެ ބަހުލޫލްގެ ނަމުން ނަންދެވިފައިވާ އަޚަކު ހުރެއެވެ. ހާރޫނަކީ ދުނިޔަވީ ގޮތުން ނުހަނު މުއްސަނދި، ބޮޑު ދައުލަތެއްގެ ވެރިއަކަށް ވީއިރު، ބަހުލޫލަކީ ދުނިޔޭގެ މުދަލާއި މުއްސަނދިކަމަށް ނަފުރަތުކުރެއްވި، އަޅުވެރި ބޭކަލެކެވެ. އޭނާ އިސްކަންދެއްވީ ހެޔޮލަފާ މީހުންނަށް އާޚިރަތުގައި ލިބޭނެ ދާއިމީ ނިޢުމަތްތަކަށެވެ. ހާރޫނުއް ރަޝީދު ވަގުތު ހޭދަކުރެއްވީ ގަނޑުވަރުގެ ތެރޭގައި، ވަޒީރުންނާއި ސަނާކިޔާ މީހުންގެ މެދުގައެވެ. ނަމަވެސް ބަހުލޫލް ވަގުތު ހޭދަކުރެއްވީ ސަހަރާގެ އެކަހެރިކަމުގައެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް އޭނާ ސަހަރާގެ ވެލީގެ ތެރޭގައި ގަނޑުވަރުތައް ބިނާކުރައްވައި، އެ ބިނާކޮށް ނިމުމުން އަމިއްލައަށް އެ ތަޅާލައްވާތަން ފެނެއެވެ.
އެއްދުވަހަކު، ހާރޫނުއް ރަޝީދު އެކަލޭގެފާނުގެ ބައިވެރިންނާއެކު ސަހަރާގެ ތެރެއިން ދަތުރުކުރައްވަނިކޮށް، އޭނާގެ އަޚު ވެލިން ގަނޑުވަރުތަކެއް ބިނާކުރަން އިންނަވަނިކޮށް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. ޚަލީފާ އަސްމަތިން ފައިބާވަޑައިގެން އަޚާއަށް ސަލާމް ކުރެއްވިއެވެ.
"ލޯބިވާ އަޚާއެވެ، ހާލު ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟" ޚަލީފާ ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ.
"ޝުކުރުﷲ، އަލްޙަމްދުލިއްލާހި، އަހަރެންގެ ހާލު ރަނގަޅެވެ،" ބަހުލޫލް ޖަވާބު ދެއްވިއެވެ.
ބަހުލޫލް ވެލިން ގަނޑުވަރެއް ހަދާފައި ހުރިތަން ފެނިވަޑައިގަތުމުން، އޭނާއާ ވާހަކަ ދައްކަވާލުމުގެ ގޮތުން ހާރޫނުއް ރަޝީދު އެއްސެވިއެވެ. "ތިޔަ ވެލި ގަނޑުވަރު އަހަރެން ގަންނަން ބޭނުމެވެ. ތިޔައިގެ އަގަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟"
އާންމުކޮށް އެ ސަރަހައްދުން ދަތުރުކުރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ އަތުން ބަހުލޫލް މިފަދަ ގަނޑުވަރަކަށް ނަގަނީ އެންމެ ދީނާރެކެވެ (ރަނުގެ ފައިސާފޮއްޗެކެވެ). އަދި ޖެހިގެން އަންނަ ދުވަހު އެ ފައިސާ ފަގީރުންނަށް ބައްސަވައެވެ. ނަމަވެސް ހާރޫނަކީ ބާރުގަދަ ޚަލީފާއެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅުގައި ނުހަނު ގިނަ މުދާ ހުއްޓެވެ. އެހެންކަމުން ބަހުލޫލް ކީ އަގަކީ ރަސްކަލަކާ އެކަށޭނަ އަގެކެވެ.
"ސަތޭކަ ދީނާރު،" ބަހުލޫލް ވަގުތުން ޖަވާބު ދެއްވިއެވެ. "އަދި މާދަމާ ހެނދުނު ބާޒާރުމަތީގައި އަހަރެން އެ ފައިސާ ފަގީރުންނަށް ބަހާނަމެވެ."
"ވެލި ގަނޑުވަރަކަށް ސަތޭކަ ދީނާރު ހެއްޔެވެ؟" ޚަލީފާ ހައިރާންވެވަޑައިގެން ވިދާޅުވިއެވެ. "ހަމައެކަނި ވެލި ގަނޑުވަރަކަށް ތިޔައީ މާ ބޮޑު އަގެކެވެ."
"އަގަކީ ސަތޭކަ ދީނާރެވެ. ގަތުމާއި ނުގަތުން އޮތީ ތިބާގެ އަތްމަތީގައެވެ."
ޚަލީފާ އެ ގަންނާކަށް ބޭނުމެއް ނުވިއެވެ. އަޚާއަށް ސަލާމް ކުރެއްވުމަށްފަހު، ރަނާއި ޖަވާހިރުން ޒީނަތްތެރިކޮށްފައިވާ އަސްމައްޗަށް ސަވާރުވެވަޑައިގެން ވަޑައިގަތެވެ.
އެރޭ ހާރޫނުއް ރަޝީދު ގަނޑުވަރުގައި އަވަހާރަފުޅަށް އޮންނަވަނިކޮށް ހުވަފެންފުޅެއް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެއަށް ގެންދެވި، އެތަނުގެ ބަޔާންކުރަންދަތި ފުރިހަމަކަމާއި ރީތިކަން ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ހުރި މަލާއިކަތާއާ، އެ ފެންނަ ގަނޑުވަރުތަކަކީ ކާކުގެ އެއްޗެއްތޯ ސުވާލުކުރެއްވުމުން ޖަވާބުގައި ވިދާޅުވީ، އެއީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު ބަހުލޫލް ބިނާކުރި އަދި އެ މަގުން ދަތުރުކުރި ވިޔަފާރިވެރިން އޭނާގެ އަތުން ގަތް ގަނޑުވަރުތައް ކަމަށެވެ.
ހާރޫނުއް ރަޝީދު ވަގުތުން ހޭލެވުނެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނަށް އަވަހާރަފުޅެއް ނުލެއްޕެވުނެވެ. ފަތިސްވަންދެން ގަނޑުވަރުގެ ބަގީޗާގައި ކަންބޮޑުވެވަޑައިގެން ހިންގަވަން އިންނެވިއެވެ. އިރު އެރުމުގެ ކުރިން އަސްމައްޗަށް ސަވާރުވެވަޑައިގެން އަޚު ހޯއްދަވަން ސަހަރާއަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެންމެ ފަހުން، އެކަނިވެރި ތަނެއްގައި ބަހުލޫލް އާދައިގެ މަތިން ވެލި ކުޅެން އިންނަވަނިކޮށް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. ޚަލީފާ އަސްމަތިން ފައިބާވަޑައިގެން، ވަރަށް އާދޭހާއެކު ވިދާޅުވިއެވެ.
"އަޚާއެވެ، އިއްޔެ ތިބާ ސަތޭކަ ދީނާރަށް ވިއްކަން ބުނި ގަނޑުވަރު އަހަރެން މިއަދު ގަންނަން ބޭނުމެވެ."
"މިއަދު އޭގެ އަގު އުފުލިއްޖެއެވެ. މިއަދުގެ އަގަކީ އެއް މިލިއަން ދީނާރެވެ. އަދި އެ ފައިސާ ދައްކަންވާނީ ވަގުތުންނެވެ."
ހާރޫނުއް ރަޝީދު ބަސް ހުއްޓުނެވެ. "އެއް މިލިއަން ދީނާރު! އިއްޔެ ތިބާ ބުނީ އެންމެ ސަތޭކަ ދީނާރު ކަމަށެވެ."
"އާނއެކެވެ، މަލާއިކަތުން އެ ގަނޑުވަރު ސުވަރުގެއަށް ގެންގޮސްފިއެވެ. އެހެންކަމުން މިހާރު އޭގެ ބޭނުންތެރިކަން ބޮޑުވެއްޖެއެވެ. މިއީ އާ ގަނޑުވަރެކެވެ. އަދި ތިބާގެ އަތުގައި ހުރި ހުރިހާ ރަނެއް މި ގައުމުގެ ފަގީރުންނަށް ބެހުމަށް މަލާއިކަތުން އަހަރެންގެ ގާތުގައި ވިދާޅުވެއްޖެއެވެ."
ހާރޫނުއް ރަޝީދުގެ ހިތްޕުޅަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އަސަރުކުރިއެވެ. ސުވަރުގޭގައި ގަނޑުވަރެއް ބިނާކުރުމަށް ލިބުނު ރަން ފުރުސަތު އެކަލޭގެފާނަށް ގެއްލިއްޖެކަން އިހުސާސް ކުރެވުނެވެ. މިހާރު އެ ކިޔާ އެއް މިލިއަން ދީނާރަކީ ވަރަށް ބޮޑު އަދަދެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ހުސްއަތާ، އަހުގެ ލަގަން ހިއްޕަވައިގެން ސަހަރާގެ ތެރޭގައި މަޑުމަޑުން ހިންގަވާފައި ވަޑައިގަތެވެ.
މި ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވަމުން ގެންދެވި އިލްމުވެރިޔާ ދަރިވަރުންނާ މުޚާތަބުކޮށް ވިދާޅުވިއެވެ. "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! އޭ އަހަރެންގެ ދަރިންނޭވެ! ﷲ ތަޢާލާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަމެއް ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ދެއްވުމުން، އެކަން ފަސްނުކުރާށެވެ. އެ ފުރުސަތު އަލުން އަނބުރާ ނުލިބިދާނެއެވެ. ހެޔޮ އަމަލަކީ އިލާހީ ރަޙުމަތް ފަދަ އެއްޗެކެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ހެޔޮ އަމަލު ކުރާނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެ ގަންނަނީ އިލާހީ ހަޟުރަތާ ކައިރިވުމުގެ ފުރުސަތެވެ. އެ ގަންނަނީ ސުވަރުގޭގެ ގަނޑުވަރެކެވެ. 'هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ' (ހެޔޮކަމުގެ ޖަޒާއަކީ ހެޔޮކަން މެނުވީ އެހެން އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟)"
އެއްދުވަހަކު، ދަންނަބޭކަލަކު ގަހެއްގެ ހިޔަލުގައި އިށީނދެވަޑައިގެން، ވަރަށް ކަނުލާ އަޑުއަހަން ތިބި ދަރިވަރުންތަކަކަށް ތިރީގައިވާ ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވަން ފެއްޓެވިއެވެ.
ހާރޫނުއް ރަޝީދަކީ (އަވަހާރަވީ މީލާދީން 809 ވަނަ އަހަރު) ވަރަށް ވަރުގަދަ ޚަލީފާއެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ވެރިކަން ޗައިނާއިން ފެށިގެން ސްޕެއިނާ ހަމައަށް ފެތުރިފައިވެއެވެ. އިރުމަތިން ހުޅަނގަށް، އުތުރުން ދެކުނަށް، އެކަލޭގެފާނުގެ ރަސްކަމާ އެއްވަރުގެ މުއްސަނދި، ތަނަވަސް އަދި ބާރުގަދަ ވެރިކަމެއް އެހެން އެއްވެސް ރަސްކަލަކަށް ނުދެއްކޭނެއެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އިލްމާއި ފަންނުވެރިކަމަށް ލޯބިކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ޗައިނާ، އިންޑިއާ އަދި ގްރީސް ފަދަ ދުރު ހިސާބުތަކުން އިލްމުވެރިންނަށް ބަޣުދާދަށް ދައުވަތު ދެއްވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅު ބިނާކުރެއްވި "ބައިތުލް ޙިކުމާ" (ޙިކުމަތުގެ ގެ) ގައި މަސައްކަތް ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ދެއްވިއެވެ. މަޝްހޫރު "އަހިފަންނަސް ރޭ" ނުވަތަ "އަރަބިއަން ނައިޓްސް" އިން ސިފަކޮށްދެނީ އެ ޒަމާނުގެ ފުރިހަމަކަމާއި ޖާދޫއެވެ. ޗައިނާއާއި ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ އެމްޕަރަރުން ދެކެވަޑައިގަތީ، ހާރޫނުއް ރަޝީދުގެ ދަރުބާރަށް މަންދޫބުން ފޮނުއްވައި، އެކަލޭގެފާނުގެ ބާރުގަދަ ދައުލަތާއެކު ސުލްހަވެރިކަމާއި ވިޔަފާރީގެ ގުޅުން ގާއިމުކުރުމަކީ ލިބޭ ބޮޑު ޝަރަފެއް ކަމުގައެވެ.
ހާރޫނުއް ރަޝީދުގެ ބަހުލޫލްގެ ނަމުން ނަންދެވިފައިވާ އަޚަކު ހުރެއެވެ. ހާރޫނަކީ ދުނިޔަވީ ގޮތުން ނުހަނު މުއްސަނދި، ބޮޑު ދައުލަތެއްގެ ވެރިއަކަށް ވީއިރު، ބަހުލޫލަކީ ދުނިޔޭގެ މުދަލާއި މުއްސަނދިކަމަށް ނަފުރަތުކުރެއްވި، އަޅުވެރި ބޭކަލެކެވެ. އޭނާ އިސްކަންދެއްވީ ހެޔޮލަފާ މީހުންނަށް އާޚިރަތުގައި ލިބޭނެ ދާއިމީ ނިޢުމަތްތަކަށެވެ. ހާރޫނުއް ރަޝީދު ވަގުތު ހޭދަކުރެއްވީ ގަނޑުވަރުގެ ތެރޭގައި، ވަޒީރުންނާއި ސަނާކިޔާ މީހުންގެ މެދުގައެވެ. ނަމަވެސް ބަހުލޫލް ވަގުތު ހޭދަކުރެއްވީ ސަހަރާގެ އެކަހެރިކަމުގައެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް އޭނާ ސަހަރާގެ ވެލީގެ ތެރޭގައި ގަނޑުވަރުތައް ބިނާކުރައްވައި، އެ ބިނާކޮށް ނިމުމުން އަމިއްލައަށް އެ ތަޅާލައްވާތަން ފެނެއެވެ.
އެއްދުވަހަކު، ހާރޫނުއް ރަޝީދު އެކަލޭގެފާނުގެ ބައިވެރިންނާއެކު ސަހަރާގެ ތެރެއިން ދަތުރުކުރައްވަނިކޮށް، އޭނާގެ އަޚު ވެލިން ގަނޑުވަރުތަކެއް ބިނާކުރަން އިންނަވަނިކޮށް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. ޚަލީފާ އަސްމަތިން ފައިބާވަޑައިގެން އަޚާއަށް ސަލާމް ކުރެއްވިއެވެ.
"ލޯބިވާ އަޚާއެވެ، ހާލު ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟" ޚަލީފާ ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ.
"ޝުކުރުﷲ، އަލްޙަމްދުލިއްލާހި، އަހަރެންގެ ހާލު ރަނގަޅެވެ،" ބަހުލޫލް ޖަވާބު ދެއްވިއެވެ.
ބަހުލޫލް ވެލިން ގަނޑުވަރެއް ހަދާފައި ހުރިތަން ފެނިވަޑައިގަތުމުން، އޭނާއާ ވާހަކަ ދައްކަވާލުމުގެ ގޮތުން ހާރޫނުއް ރަޝީދު އެއްސެވިއެވެ. "ތިޔަ ވެލި ގަނޑުވަރު އަހަރެން ގަންނަން ބޭނުމެވެ. ތިޔައިގެ އަގަކީ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟"
އާންމުކޮށް އެ ސަރަހައްދުން ދަތުރުކުރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ އަތުން ބަހުލޫލް މިފަދަ ގަނޑުވަރަކަށް ނަގަނީ އެންމެ ދީނާރެކެވެ (ރަނުގެ ފައިސާފޮއްޗެކެވެ). އަދި ޖެހިގެން އަންނަ ދުވަހު އެ ފައިސާ ފަގީރުންނަށް ބައްސަވައެވެ. ނަމަވެސް ހާރޫނަކީ ބާރުގަދަ ޚަލީފާއެކެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަތްޕުޅުގައި ނުހަނު ގިނަ މުދާ ހުއްޓެވެ. އެހެންކަމުން ބަހުލޫލް ކީ އަގަކީ ރަސްކަލަކާ އެކަށޭނަ އަގެކެވެ.
"ސަތޭކަ ދީނާރު،" ބަހުލޫލް ވަގުތުން ޖަވާބު ދެއްވިއެވެ. "އަދި މާދަމާ ހެނދުނު ބާޒާރުމަތީގައި އަހަރެން އެ ފައިސާ ފަގީރުންނަށް ބަހާނަމެވެ."
"ވެލި ގަނޑުވަރަކަށް ސަތޭކަ ދީނާރު ހެއްޔެވެ؟" ޚަލީފާ ހައިރާންވެވަޑައިގެން ވިދާޅުވިއެވެ. "ހަމައެކަނި ވެލި ގަނޑުވަރަކަށް ތިޔައީ މާ ބޮޑު އަގެކެވެ."
"އަގަކީ ސަތޭކަ ދީނާރެވެ. ގަތުމާއި ނުގަތުން އޮތީ ތިބާގެ އަތްމަތީގައެވެ."
ޚަލީފާ އެ ގަންނާކަށް ބޭނުމެއް ނުވިއެވެ. އަޚާއަށް ސަލާމް ކުރެއްވުމަށްފަހު، ރަނާއި ޖަވާހިރުން ޒީނަތްތެރިކޮށްފައިވާ އަސްމައްޗަށް ސަވާރުވެވަޑައިގެން ވަޑައިގަތެވެ.
އެރޭ ހާރޫނުއް ރަޝީދު ގަނޑުވަރުގައި އަވަހާރަފުޅަށް އޮންނަވަނިކޮށް ހުވަފެންފުޅެއް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނު ސުވަރުގެއަށް ގެންދެވި، އެތަނުގެ ބަޔާންކުރަންދަތި ފުރިހަމަކަމާއި ރީތިކަން ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ހުރި މަލާއިކަތާއާ، އެ ފެންނަ ގަނޑުވަރުތަކަކީ ކާކުގެ އެއްޗެއްތޯ ސުވާލުކުރެއްވުމުން ޖަވާބުގައި ވިދާޅުވީ، އެއީ އެކަލޭގެފާނުގެ އަޚު ބަހުލޫލް ބިނާކުރި އަދި އެ މަގުން ދަތުރުކުރި ވިޔަފާރިވެރިން އޭނާގެ އަތުން ގަތް ގަނޑުވަރުތައް ކަމަށެވެ.
ހާރޫނުއް ރަޝީދު ވަގުތުން ހޭލެވުނެވެ. ދެން އެކަލޭގެފާނަށް އަވަހާރަފުޅެއް ނުލެއްޕެވުނެވެ. ފަތިސްވަންދެން ގަނޑުވަރުގެ ބަގީޗާގައި ކަންބޮޑުވެވަޑައިގެން ހިންގަވަން އިންނެވިއެވެ. އިރު އެރުމުގެ ކުރިން އަސްމައްޗަށް ސަވާރުވެވަޑައިގެން އަޚު ހޯއްދަވަން ސަހަރާއަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެންމެ ފަހުން، އެކަނިވެރި ތަނެއްގައި ބަހުލޫލް އާދައިގެ މަތިން ވެލި ކުޅެން އިންނަވަނިކޮށް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. ޚަލީފާ އަސްމަތިން ފައިބާވަޑައިގެން، ވަރަށް އާދޭހާއެކު ވިދާޅުވިއެވެ.
"އަޚާއެވެ، އިއްޔެ ތިބާ ސަތޭކަ ދީނާރަށް ވިއްކަން ބުނި ގަނޑުވަރު އަހަރެން މިއަދު ގަންނަން ބޭނުމެވެ."
"މިއަދު އޭގެ އަގު އުފުލިއްޖެއެވެ. މިއަދުގެ އަގަކީ އެއް މިލިއަން ދީނާރެވެ. އަދި އެ ފައިސާ ދައްކަންވާނީ ވަގުތުންނެވެ."
ހާރޫނުއް ރަޝީދު ބަސް ހުއްޓުނެވެ. "އެއް މިލިއަން ދީނާރު! އިއްޔެ ތިބާ ބުނީ އެންމެ ސަތޭކަ ދީނާރު ކަމަށެވެ."
"އާނއެކެވެ، މަލާއިކަތުން އެ ގަނޑުވަރު ސުވަރުގެއަށް ގެންގޮސްފިއެވެ. އެހެންކަމުން މިހާރު އޭގެ ބޭނުންތެރިކަން ބޮޑުވެއްޖެއެވެ. މިއީ އާ ގަނޑުވަރެކެވެ. އަދި ތިބާގެ އަތުގައި ހުރި ހުރިހާ ރަނެއް މި ގައުމުގެ ފަގީރުންނަށް ބެހުމަށް މަލާއިކަތުން އަހަރެންގެ ގާތުގައި ވިދާޅުވެއްޖެއެވެ."
މި ވާހަކަ ކިޔައިދެއްވަމުން ގެންދެވި އިލްމުވެރިޔާ ދަރިވަރުންނާ މުޚާތަބުކޮށް ވިދާޅުވިއެވެ. "އޭ މީސްތަކުންނޭވެ! އޭ އަހަރެންގެ ދަރިންނޭވެ! ﷲ ތަޢާލާ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ހެޔޮކަމެއް ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ދެއްވުމުން، އެކަން ފަސްނުކުރާށެވެ. އެ ފުރުސަތު އަލުން އަނބުރާ ނުލިބިދާނެއެވެ. ހެޔޮ އަމަލަކީ އިލާހީ ރަޙުމަތް ފަދަ އެއްޗެކެވެ. ތިޔަބައިމީހުން ހެޔޮ އަމަލު ކުރާނަމަ، ތިޔަބައިމީހުން އެ ގަންނަނީ އިލާހީ ހަޟުރަތާ ކައިރިވުމުގެ ފުރުސަތެވެ. އެ ގަންނަނީ ސުވަރުގޭގެ ގަނޑުވަރެކެވެ. 'هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ' (ހެޔޮކަމުގެ ޖަޒާއަކީ ހެޔޮކަން މެނުވީ އެހެން އެއްޗެއް ހެއްޔެވެ؟)"
ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލު