ދިރިއުޅުމަކީ އޭގެ ހުރިހާ ކަމެއް ވަކި ފޮތެއްގައި ލިޔެވި، ތަރުތީބު ކުރެވިފައިވާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ޤާނޫނުތަކާއި ޤަވާޢިދުތަކުން ކަނޑައަޅައިދެނީ ހުއްދަ ކަންކަމާއި މަނާ ކަންކަމުގެ އިންފާރެވެ. އަދި އާދަކާދަތަކުން ދަސްކޮށްދެނީ މުޖުތަމަޢު ބަލައިގަންނަ ޢާންމު ހަމަތަކެވެ. ނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުމެންގެ އިޖުތިމާޢީ ގުޅުންތައް ބަދަހިކޮށްދޭ އެންމެ އަގުހުރި އުޞޫލުތަކަކީ އެއްވެސް ފޮތެއްގައި ލިޔެވިފައި ނުވާ، އަދި ރަސްމީ ތަޢުލީމީ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ވަކިން ކިޔަވައިދޭ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ.
މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިވެހި މުޖުތަމަޢުގައިވެސް ޒަމާނުއްސުރެ ޤަބޫލުކުރަމުން އަންނަ ރިވެތި އަޚްލާޤާއި، އިޙްތިރާމާއި، އެކަކު އަނެކަކަށް އަޅާލުމުގެ މަތިވެރި ސިފަތަކެވެ. މި ސިފަތަކުން ޒީނަތްތެރިވުމަށްޓަކައި މާލީ ތަނަވަސްކަމެއް ނުވަތަ މަތީ މަޤާމެއް ބޭނުމެއް ނުވެއެވެ. ބޭނުންވަނީ ހަމައެކަނި އަނެކާއަށް އިޙްތިރާމްކުރުމާއި، އިޚްލާޞްތެރި ހިތެކެވެ.
1. އަނެކާގެ ވަގުތަށް އިޙްތިރާމްކުރުން
ވަގުތަކީ އަނބުރާ ހޯދޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ދުރާލާ އެންގުމަކާ ނުލައި ގަޑިއަށް ފަރުވާކުޑަކުރުމާއި، އެންމެ ފަހު ވަގުތު ވައުދުތައް އުވާލުމަކީ އަނެކާގެ ވަގުތުގެ އަގެއް ނެތްކަން ދައްކުވައިދޭ ކަމެކެވެ. ކުއްލި ކަމެއް ދިމާވެގެން ލަސްވާނަމަ، ވީއެންމެ އަވަހަކަށް އެކަން އެންގުމަކީ އަނެކާއަށް ކުރެވޭ ޤަދަރެކެވެ. ގަޑިއަށް ފަރުވާތެރިވުމަކީ ހަމައެކަނި އަޚްލާޤީ ރިވެތި ސިފައެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ "ތިބާގެ ވަގުތަކީ އަޅުގަނޑަށް އަގުހުރި އެއްޗެއް" ކަން ހާމަކޮށްދޭ ދަލީލެކެވެ.
2. މީސްތަކުންގެ ކުރިމަތީގައި އެއްވެސް މީހަކު ފަޟީޙަތް ނުކުރުން
މީހަކަށް ކުށެއް ކުރެވިއްޖެނަމަ، އެކަމެއް އިޞްލާޙުކޮށްދޭންވާނީ އެކަހެރިކޮށް، އޯގާތެރިކަމާއެކުގައެވެ. ގިނަ ބައެއްގެ ކުރިމަތީގައި މީހަކު ލަދުގަންނުވާލުމަކީ އޭގެ ސަބަބުން އިޞްލާޙުވުމުގެ ބަދަލުގައި، ހިތްބުރަކަމާއި ނަފްރަތު އުފެދޭނެ ކަމެކެވެ. މީހުންނަށް ތަޢުރީފުކުރާނަމަ އެންމެންގެ ކުރިމަތީގައި ކުރާށެވެ. ނަމަވެސް، އުނިކަންކަން ހާމަކުރަންވާނީ ސިއްރިޔާތުގައެވެ. ރަނގަޅު ވެރިއަކީ އަދި ހެޔޮލަފާ އެކުވެރިއަކީ އަބަދުވެސް އަނެކާގެ ޢިއްޒަތާއި ކަރާމާތް ރައްކާތެރިކޮށްދޭ މީހާއެވެ.
3. އަމާނާތްތަކާއި ލަފުޒުތައް އަނބުރާ ރައްދުކުރުން
ފައިސާވިޔަސް، ފޮތެއް ނުވަތަ ސައިކަލެއް ފަދަ އުޅަނދެއް ވިޔަސް، ހަވާލުވި މުއްދަތަށް، ރަނގަޅު ޙާލަތުގައި ވެރިފަރާތަށް ރައްދުކުރަންވާނެއެވެ. އެތަކެތި ހޯދުމަށް އެމީހުން ތަކުރާރުކޮށް އަހަންދެން މަޑުނުކުރާށެވެ. މީހަކު އެއްޗެއް ދެނީ އިތުބާރުކޮށްފައެވެ. އެ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓޭނީ ޒިންމާދާރުކަމާއެކު އެތަކެތި އަނބުރާ ދިނުމުންނެވެ. އެއްޗަކަށް ގެއްލުމެއް ލިބިއްޖެނަމަ، ފޮރުވުމެއް ނެތި އެކަން ބަޔާންކޮށް، ބަދަލުދިނުމަށް އިސްނަގާށެވެ.
4. ޒާތީ އަދި ނުތަނަވަސްވާ ފަދަ ސުވާލުތަކުން ދުރުހެލިވުން
ކައިވެންޏާއި، ދަރިން ނުލިބުމާއި، މުސާރައާއި، ހަށިގަނޑުގެ ބަރުދަނާއި، ނުވަތަ ޢާއިލީ ގުޅުންތަކާ ބެހޭގޮތުން ކުރެވޭ ސުވާލުތަކަކީ އާދައިގެ ސުވާލުތަކެއްހެން ހީވިޔަސް، އެއީ މީހެއްގެ ހިތުގައި ފުން ޒަޚަމްތަކެއް އުފައްދާފާނެ ކަންކަމެވެ. މީހަކު އަމިއްލައަށް ކަމެއް ޙިއްޞާނުކުރާހާ ހިނދަކު، އެފަދަ ކަންކަމާ ސުވާލުނުކުރާށެވެ. ތިމާގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ޝައުޤުވެރިކަމަށްވުރެ އަނެކާގެ ނަފްސާނީ ހަމަޖެހުން މާ މުހިންމެވެ.
5. ވާހަކަދައްކާއިރު ކަނުލައި އަޑުއެހުން
މީހަކު ހިތުގެ އުދާސްތައް ބަންޑުންކޮށްލާ ވަގުތު، އެ ވާހަކަ މެދުކަނޑައި، އަމިއްލަ ވާހަކަތައް އިސްނުކުރާށެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް މީހުން ބޭނުންވަނީ ނަޞޭޙަތަށްވުރެ ބޮޑަށް، އެމީހުންގެ އިޙްސާސްތައް އަޑުއަހައިދޭނެ ހަމަހިމޭން އެކުވެރިއެކެވެ. ރައްދު ދިނުމުގެ ކުރިން ފުރިހަމައަށް އަޑުއަހާށެވެ. ފުރިހަމަ ސަމާލުކަމާއެކު އަޑުއެހުމަކީ އަނެކާއަށް ދެވޭނެ އެންމެ ބޮޑު އެއް ޤަދަރެވެ.
6. އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުން ބޭރުގައިވާ ކަންކަމަށް ފާޑުނުކިޔުން
މީހެއްގެ ސިފައާއި، ހަމުގެ ކުލައާއި، އިސްކޮޅާއި، އިސްތަށި ފޭބުމާއި، ނުކުޅެދުންތެރިކަމާއި ނުވަތަ މާލީ ދަތިކަމާ މެދު މަލާމާތުގެ ރާގުގައި ވާހަކަދެއްކުމަކީ ހިތްވަރު އެލުވާލާނެ ކަމެކެވެ. އެއްޗެއް ބުނުމުގެ ކުރިން ވިސްނާލާށެވެ؛ ތިމާގެ މި ބަހަކީ އަނެކާއަށް ފައިދާހުރި، ހިތްހަމަޖެހުން ގެނެސްދޭނެ ބަހެއް ހެއްޔެވެ؟ އެހެން ނޫންނަމަ، ހަނުހުރުން މާ މާތްވެގެންވެއެވެ.
7. ސިއްރުތައް އަމާނާތްތެރިކަމާއެކު ހިފެހެއްޓުން
މީހަކު އިތުބާރުކޮށްފައި ބުނެދޭ ޒާތީ ވާހަކަތަކަކީ މަޖިލިސްތަކުގައި ސަމާސާއަކަށް ދައްކާ ވާހަކައަކަށް ނުހަދާށެވެ. ދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި އޮތް ގުޅުން ކެނޑިގެން ދިޔަޔަސް، ސިއްރަކީ ސިއްރެކެވެ. މީހެއްގެ އިތުބާރު ގެއްލުވާލުމުން މަޖިލީހުގެ ސަމާލުކަން ވަގުތީގޮތުން ލިބުނު ނަމަވެސް، އޭގެ ސަބަބުން އަމިއްލަ ނަފްސުގެ އިތުބާރު ދާއިމަށް ގެއްލިގެންދެއެވެ.
8. ކޮންމެ ޙަލާލު މަސައްކަތަކަށްވެސް ޤަދަރުކުރުން
ޙަލާލު ގޮތުގައި ކުރާ ކޮންމެ މަސައްކަތަކީ ޝަރަފުވެރި މަސައްކަތެކެވެ. މަގު ކުނިކަހާ މީހާއާއި، ދޯނިފަހަރުގެ ފަޅުވެރިޔާއާއި، ފިހާރައިގެ ސޭޓާއި، އޮފީހުގެ އެންމެ އާދައިގެ މުވައްޒަފަށްވެސް، ބޮޑެތި ވެރިންނެކޭ އެއްފަދައިން އިޙްތިރާމް ކުރަންވާނެއެވެ. މީހެއްގެ އިންސާނިއްޔަތުކަން ވަޒަންކުރެވެނީ ތިމާއަށް އެއްވެސް މަންފާއެއް ނުލިބޭނެ މީހުންނާ މެދު މުޢާމަލާތްކުރާ ގޮތަކުންނެވެ.
9. ޙައްޤުވާ ފަރާތަށް ތަޢުރީފާއި ޝުކުރު އަދާކުރުން
އެހެން މީހެއްގެ ޚިޔާލެއް، ބުރަ މަސައްކަތެއް ނުވަތަ ކާމިޔާބީއެއްގެ ޝަރަފު ތިމާގެ އަމިއްލަ އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި ނުދައްކާށެވެ. މީހަކު ކޮށްދިން ކުޑަކުޑަ އެހީތެރިކަންވެސް ބަލައިގަނެ، އެކަމުގެ އަގު ވަޒަންކުރާށެވެ. އަނެކާގެ ޙައްޤު ހޯދައިދިނުމަކީ ތިމާގެ އަގު ދަށްވާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ އިތުބާރާއި ތެދުވެރިކަން ދައްކުވައިދޭ ކަމެކެވެ.
10. މީހުންގެ އިންތަކަށް އިޙްތިރާމްކުރުން
"ނޫނެކޭ" ބުނުމަކީ ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ލިބިގެންވާ ޙައްޤެކެވެ. މީހަކު ދަޢުވަތަކަށް އުޒުރުވެރިވެއްޖެނަމަ ނުވަތަ ކަމެއް ކުރަން ދެކޮޅުހަދައިފިނަމަ، އެކަމުގެ ސަބަބު އޮޅުންފިލުވަން މަޖުބޫރު ނުކުރާށެވެ. މީހެއްގެ އިންތަކަށް އިޙްތިރާމްކުރުމަކީ އެމީހުންގެ އަމިއްލަ ވަގުތާއި މިނިވަންކަމަށް ޖާގަދިނުމެވެ.
11. މުޢާމަލާތްކުރާއިރު ފޯނަށްވުރެ އަނެކާއަށް އިސްކަންދިނުން
މީހަކު ތިބާއާ ވާހަކަދައްކަން ހުންނަ ވަގުތު ފޯނާ ކުޅުމަކީ އަނެކާއަށް ކުރެވޭ ވަރަށް ބޮޑު ބޭއިޙްތިރާމެކެވެ. ކުއްލި މުހިންމު ކަމެއް ދިމާވެގެން މެނުވީ، ކުރިމަތީގައި ހުރި މީހާއަށް ފުރިހަމަ ސަމާލުކަން ދޭށެވެ. މީހެއްގެ މޫނަށް ބަލައި، އިޙްސާސްތަކަށް ޖާގަދީގެން ވާހަކަދެއްކުމަކީ އެމީހަކަށް ލިބޭނެ ވަރަށް ބޮޑު ހިތްހަމަޖެހުމެކެވެ.
12. ބަހަނާއެއް ނުދައްކައި، އިޚްލާޞްތެރިކަމާއެކު މަޢާފަށް އެދުން
މަޢާފަށް އެދޭއިރު "އަހަރެން މަޢާފަށް މިއެދެނީ، އެކަމަކު ކަލޭވެސް..." ފަދަ ޢުޛުރުތައް ކުރިއަށް ނުނެރޭށެވެ. މަޢާފަށް އެދުމަކީ ތިމާއަށް ކުރެވުނު ކުށުގެ ފުރިހަމަ ޒިންމާ އުފުލައި، އެކަމުގެ ސަބަބުން އަނެކާއަށް ލިބުނު ހިތްދަތިކަން ޤަބޫލުކުރުމެވެ. އަދި ދެވަނަ ފަހަރަށް އެފަދަ ކަމެއް ތަކުރާރު ނުކުރުމަށް ޢަޒުމް ކަނޑައެޅުމެވެ. މަޢާފުގެ ތެދުވެރިކަން ހާމަވާނީ ބަހަށްވުރެ ބޮޑަށް ޢަމަލުންނެވެ.
13. ކުޑައިމީސްކުރުމެއް ނެތި، ދީލަތިކަމާއެކު އެހީތެރިވުން
ހަޤީޤީ ދީލަތިކަމަކީ އަނެކާގެ ޢިއްޒަތާއި އަބުރު ރައްކާތެރިކޮށްދީގެން ވެވޭ އެހީތެރިކަމެވެ. މީހަކަށް ވެދިން އެހީތެރިކަމެއްގެ ވާހަކަ ތަކުރާރުކޮށް ހަނދާންކޮށްދީ، އެމީހާ ދަންމަވައި، ނިކަމެތިކޮށްނުލާށެވެ. އަދި އެ އެހީތެރިކަމުގެ ބޭނުން ހިފައިގެން އަނެކާ ކޮންޓްރޯލްކުރަން މަސައްކަތް ނުކުރާށެވެ. އެންމެ މާތް ޞަދަޤާތަކީ އަދި ހެޔޮކަމަކީ، އެއްވެސް ބަދަލަކަށް އެދުމެއް ނެތި ސިއްރިޔާތުގައި ކުރެވޭ ކަންކަމެވެ.
14. އެހެން މީހުންގެ ކާމިޔާބީގައި ހަސަދަވެރިކަމެއް ނެތި އުފާފާޅުކުރުން
އެހެން މީހަކަށް ލިބޭ ނިޢުމަތަކީ ނުވަތަ ކާމިޔާބީއަކީ ތިމާއަށް ލިބުނު އުނިކަމެއް ނޫނެވެ. މީހުންގެ ކުރިއެރުމަށް ހިތްހެޔޮކަމާއެކު މަރުޙަބާ ކިޔަން ދަސްކުރާށެވެ. ޙަސަދަވެރިކަމަކީ އަމިއްލަ ހިތުގެ ހަމަޖެހުން ނަގާލައި، އަނެކާގެ އުފާ ތިމާގެ ހިތާމައަކަށް ބަދަލުކޮށްލާ ނުބައި ބައްޔެކެވެ. ކޮންމެ އިންސާނަކަށްވެސް ރިޒްޤާއި ކާމިޔާބީ ލިޔުއްވާފައިވަނީ އެމީހަކަށް ކަނޑައެޅިގެންވާ ވަގުތުގައެވެ.
15. އަމިއްލަ އެދުން ފުދުމަށްފަހުގައިވެސް ހެޔޮކޮށް ހިތުން
ބައެއް މީހުން ހެޔޮފޯރުވަނީ ހަމައެކަނި އެމީހުންގެ ބޭނުމެއް ފުއްދުމަށްޓަކައެވެ. ބޭނުން ފުދުމުން ކުރީގެ ގުޅުން ކަނޑާލައި، ބީރައްޓެހިވެގަނެއެވެ. ތިމާގެ އަޚްލާޤުގެ މާތްކަން އެނގިގެންދަނީ، ތިމާއަށް އެއްވެސް ފައިދާއެއް ކޮށްދެވެން ނެތް މީހުންނާ މެދު ދަމަހައްޓާ އޯގާތެރިކަމުންނެވެ. އިންސާނުންނަކީ ބޭނުން ހިފުމަށްފަހު އެއްލައިލަންޖެހޭ ވަސީލަތްތަކެއް ނޫނެވެ.
އަޅުގަނޑުމެންގެ ސަޚުޞިއްޔަތު ބިނާކޮށްދޭ އަސާސްތައް
މި ދެންނެވުނު އުޞޫލުތަކަކީ ހަމައެކަނި ދެއްކުންތެރިކަމަށް ނުވަތަ މީހުންގެ ރުހުން ހޯދަން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ތިމާގެ ބަހާއި ޢަމަލުގެ ސަބަބުން ވަށައިގެންވާ މުޖުތަމަޢަށް ކުރާނެ އަސަރު އިޙްސާސްކޮށް، އޯގާތެރި މުޖުތަމަޢެއް ބިނާކުރުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ސިފަތަކެކެވެ. އަނެކާ އުފުލަމުންދާ ހިތާމަތަކާއި ތަކުލީފުތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަބަދު ފެންނާކަށް ނުހުންނާނެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ފަރާތުން ފެންނަ ކުޑަކުޑަ ކެތްތެރިކަމަކީ އަނެކާއަށް ލިބޭ ބޮޑު ތަސައްލީއަކަށް ވެދާނެއެވެ. އަދި ފަރުވާކުޑަކޮށް ބުނެލެވޭ އެންމެ ބަހަކީ މީހެއްގެ ހިތް ކުދިކުދިކޮށްލާނެ ތީރަކަށްވެސް ވެދާނެއެވެ.
އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިވެހި މުޖުތަމަޢަށް މިއަދު އެންމެ ބޮޑަށް ބޭނުންވަނީ، ވަގުތަށް ކަމޭހިތާ، އަނެކާގެ އަބުރު ރައްކާތެރިކުރާ، އިތުބާރު ދަމަހައްޓާ، އަދި އެއްވެސް ބަދަލަކަށް އުންމީދުނުކޮށް ހެޔޮކަން ފަތުރާނެ ހެޔޮލަފާ އަފްރާދުންނެވެ. މި އަދަބުތަކަކީ ޤާނޫނަކުން މަޖުބޫރުކޮށްފައި ނެތް ނަމަވެސް، މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޢާއިލާތަކާއި، ވަޒީފާގެ މާޙައުލާއި، މުޅި ޤައުމުގެ އެކުވެރިކަން ދަމަހައްޓައިދޭނެ އެންމެ ވަރުގަދަ ބިންގަލެވެ. ދުނިޔެ ދޫކޮށް ދާއިރުވެސް، މީސްތަކުންގެ ހިތްތަކުގައި ތިމާއާ މެދު އޮންނާނެ އެންމެ ރިވެތި ހަނދާނަކީ ތިމާގެ ކިބައިން ފެނުނު މިފަދަ މާތް އަޚްލާޤެވެ.
1. އަނެކާގެ ވަގުތަށް އިޙްތިރާމްކުރުން
ވަގުތަކީ އަނބުރާ ހޯދޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ދުރާލާ އެންގުމަކާ ނުލައި ގަޑިއަށް ފަރުވާކުޑަކުރުމާއި، އެންމެ ފަހު ވަގުތު ވައުދުތައް އުވާލުމަކީ އަނެކާގެ ވަގުތުގެ އަގެއް ނެތްކަން ދައްކުވައިދޭ ކަމެކެވެ. ކުއްލި ކަމެއް ދިމާވެގެން ލަސްވާނަމަ، ވީއެންމެ އަވަހަކަށް އެކަން އެންގުމަކީ އަނެކާއަށް ކުރެވޭ ޤަދަރެކެވެ. ގަޑިއަށް ފަރުވާތެރިވުމަކީ ހަމައެކަނި އަޚްލާޤީ ރިވެތި ސިފައެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ "ތިބާގެ ވަގުތަކީ އަޅުގަނޑަށް އަގުހުރި އެއްޗެއް" ކަން ހާމަކޮށްދޭ ދަލީލެކެވެ.
2. މީސްތަކުންގެ ކުރިމަތީގައި އެއްވެސް މީހަކު ފަޟީޙަތް ނުކުރުން
މީހަކަށް ކުށެއް ކުރެވިއްޖެނަމަ، އެކަމެއް އިޞްލާޙުކޮށްދޭންވާނީ އެކަހެރިކޮށް، އޯގާތެރިކަމާއެކުގައެވެ. ގިނަ ބައެއްގެ ކުރިމަތީގައި މީހަކު ލަދުގަންނުވާލުމަކީ އޭގެ ސަބަބުން އިޞްލާޙުވުމުގެ ބަދަލުގައި، ހިތްބުރަކަމާއި ނަފްރަތު އުފެދޭނެ ކަމެކެވެ. މީހުންނަށް ތަޢުރީފުކުރާނަމަ އެންމެންގެ ކުރިމަތީގައި ކުރާށެވެ. ނަމަވެސް، އުނިކަންކަން ހާމަކުރަންވާނީ ސިއްރިޔާތުގައެވެ. ރަނގަޅު ވެރިއަކީ އަދި ހެޔޮލަފާ އެކުވެރިއަކީ އަބަދުވެސް އަނެކާގެ ޢިއްޒަތާއި ކަރާމާތް ރައްކާތެރިކޮށްދޭ މީހާއެވެ.
3. އަމާނާތްތަކާއި ލަފުޒުތައް އަނބުރާ ރައްދުކުރުން
ފައިސާވިޔަސް، ފޮތެއް ނުވަތަ ސައިކަލެއް ފަދަ އުޅަނދެއް ވިޔަސް، ހަވާލުވި މުއްދަތަށް، ރަނގަޅު ޙާލަތުގައި ވެރިފަރާތަށް ރައްދުކުރަންވާނެއެވެ. އެތަކެތި ހޯދުމަށް އެމީހުން ތަކުރާރުކޮށް އަހަންދެން މަޑުނުކުރާށެވެ. މީހަކު އެއްޗެއް ދެނީ އިތުބާރުކޮށްފައެވެ. އެ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓޭނީ ޒިންމާދާރުކަމާއެކު އެތަކެތި އަނބުރާ ދިނުމުންނެވެ. އެއްޗަކަށް ގެއްލުމެއް ލިބިއްޖެނަމަ، ފޮރުވުމެއް ނެތި އެކަން ބަޔާންކޮށް، ބަދަލުދިނުމަށް އިސްނަގާށެވެ.
4. ޒާތީ އަދި ނުތަނަވަސްވާ ފަދަ ސުވާލުތަކުން ދުރުހެލިވުން
ކައިވެންޏާއި، ދަރިން ނުލިބުމާއި، މުސާރައާއި، ހަށިގަނޑުގެ ބަރުދަނާއި، ނުވަތަ ޢާއިލީ ގުޅުންތަކާ ބެހޭގޮތުން ކުރެވޭ ސުވާލުތަކަކީ އާދައިގެ ސުވާލުތަކެއްހެން ހީވިޔަސް، އެއީ މީހެއްގެ ހިތުގައި ފުން ޒަޚަމްތަކެއް އުފައްދާފާނެ ކަންކަމެވެ. މީހަކު އަމިއްލައަށް ކަމެއް ޙިއްޞާނުކުރާހާ ހިނދަކު، އެފަދަ ކަންކަމާ ސުވާލުނުކުރާށެވެ. ތިމާގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ޝައުޤުވެރިކަމަށްވުރެ އަނެކާގެ ނަފްސާނީ ހަމަޖެހުން މާ މުހިންމެވެ.
5. ވާހަކަދައްކާއިރު ކަނުލައި އަޑުއެހުން
މީހަކު ހިތުގެ އުދާސްތައް ބަންޑުންކޮށްލާ ވަގުތު، އެ ވާހަކަ މެދުކަނޑައި، އަމިއްލަ ވާހަކަތައް އިސްނުކުރާށެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް މީހުން ބޭނުންވަނީ ނަޞޭޙަތަށްވުރެ ބޮޑަށް، އެމީހުންގެ އިޙްސާސްތައް އަޑުއަހައިދޭނެ ހަމަހިމޭން އެކުވެރިއެކެވެ. ރައްދު ދިނުމުގެ ކުރިން ފުރިހަމައަށް އަޑުއަހާށެވެ. ފުރިހަމަ ސަމާލުކަމާއެކު އަޑުއެހުމަކީ އަނެކާއަށް ދެވޭނެ އެންމެ ބޮޑު އެއް ޤަދަރެވެ.
6. އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުން ބޭރުގައިވާ ކަންކަމަށް ފާޑުނުކިޔުން
މީހެއްގެ ސިފައާއި، ހަމުގެ ކުލައާއި، އިސްކޮޅާއި، އިސްތަށި ފޭބުމާއި، ނުކުޅެދުންތެރިކަމާއި ނުވަތަ މާލީ ދަތިކަމާ މެދު މަލާމާތުގެ ރާގުގައި ވާހަކަދެއްކުމަކީ ހިތްވަރު އެލުވާލާނެ ކަމެކެވެ. އެއްޗެއް ބުނުމުގެ ކުރިން ވިސްނާލާށެވެ؛ ތިމާގެ މި ބަހަކީ އަނެކާއަށް ފައިދާހުރި، ހިތްހަމަޖެހުން ގެނެސްދޭނެ ބަހެއް ހެއްޔެވެ؟ އެހެން ނޫންނަމަ، ހަނުހުރުން މާ މާތްވެގެންވެއެވެ.
7. ސިއްރުތައް އަމާނާތްތެރިކަމާއެކު ހިފެހެއްޓުން
މީހަކު އިތުބާރުކޮށްފައި ބުނެދޭ ޒާތީ ވާހަކަތަކަކީ މަޖިލިސްތަކުގައި ސަމާސާއަކަށް ދައްކާ ވާހަކައަކަށް ނުހަދާށެވެ. ދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި އޮތް ގުޅުން ކެނޑިގެން ދިޔަޔަސް، ސިއްރަކީ ސިއްރެކެވެ. މީހެއްގެ އިތުބާރު ގެއްލުވާލުމުން މަޖިލީހުގެ ސަމާލުކަން ވަގުތީގޮތުން ލިބުނު ނަމަވެސް، އޭގެ ސަބަބުން އަމިއްލަ ނަފްސުގެ އިތުބާރު ދާއިމަށް ގެއްލިގެންދެއެވެ.
8. ކޮންމެ ޙަލާލު މަސައްކަތަކަށްވެސް ޤަދަރުކުރުން
ޙަލާލު ގޮތުގައި ކުރާ ކޮންމެ މަސައްކަތަކީ ޝަރަފުވެރި މަސައްކަތެކެވެ. މަގު ކުނިކަހާ މީހާއާއި، ދޯނިފަހަރުގެ ފަޅުވެރިޔާއާއި، ފިހާރައިގެ ސޭޓާއި، އޮފީހުގެ އެންމެ އާދައިގެ މުވައްޒަފަށްވެސް، ބޮޑެތި ވެރިންނެކޭ އެއްފަދައިން އިޙްތިރާމް ކުރަންވާނެއެވެ. މީހެއްގެ އިންސާނިއްޔަތުކަން ވަޒަންކުރެވެނީ ތިމާއަށް އެއްވެސް މަންފާއެއް ނުލިބޭނެ މީހުންނާ މެދު މުޢާމަލާތްކުރާ ގޮތަކުންނެވެ.
9. ޙައްޤުވާ ފަރާތަށް ތަޢުރީފާއި ޝުކުރު އަދާކުރުން
އެހެން މީހެއްގެ ޚިޔާލެއް، ބުރަ މަސައްކަތެއް ނުވަތަ ކާމިޔާބީއެއްގެ ޝަރަފު ތިމާގެ އަމިއްލަ އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި ނުދައްކާށެވެ. މީހަކު ކޮށްދިން ކުޑަކުޑަ އެހީތެރިކަންވެސް ބަލައިގަނެ، އެކަމުގެ އަގު ވަޒަންކުރާށެވެ. އަނެކާގެ ޙައްޤު ހޯދައިދިނުމަކީ ތިމާގެ އަގު ދަށްވާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ އިތުބާރާއި ތެދުވެރިކަން ދައްކުވައިދޭ ކަމެކެވެ.
10. މީހުންގެ އިންތަކަށް އިޙްތިރާމްކުރުން
"ނޫނެކޭ" ބުނުމަކީ ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ލިބިގެންވާ ޙައްޤެކެވެ. މީހަކު ދަޢުވަތަކަށް އުޒުރުވެރިވެއްޖެނަމަ ނުވަތަ ކަމެއް ކުރަން ދެކޮޅުހަދައިފިނަމަ، އެކަމުގެ ސަބަބު އޮޅުންފިލުވަން މަޖުބޫރު ނުކުރާށެވެ. މީހެއްގެ އިންތަކަށް އިޙްތިރާމްކުރުމަކީ އެމީހުންގެ އަމިއްލަ ވަގުތާއި މިނިވަންކަމަށް ޖާގަދިނުމެވެ.
11. މުޢާމަލާތްކުރާއިރު ފޯނަށްވުރެ އަނެކާއަށް އިސްކަންދިނުން
މީހަކު ތިބާއާ ވާހަކަދައްކަން ހުންނަ ވަގުތު ފޯނާ ކުޅުމަކީ އަނެކާއަށް ކުރެވޭ ވަރަށް ބޮޑު ބޭއިޙްތިރާމެކެވެ. ކުއްލި މުހިންމު ކަމެއް ދިމާވެގެން މެނުވީ، ކުރިމަތީގައި ހުރި މީހާއަށް ފުރިހަމަ ސަމާލުކަން ދޭށެވެ. މީހެއްގެ މޫނަށް ބަލައި، އިޙްސާސްތަކަށް ޖާގަދީގެން ވާހަކަދެއްކުމަކީ އެމީހަކަށް ލިބޭނެ ވަރަށް ބޮޑު ހިތްހަމަޖެހުމެކެވެ.
12. ބަހަނާއެއް ނުދައްކައި، އިޚްލާޞްތެރިކަމާއެކު މަޢާފަށް އެދުން
މަޢާފަށް އެދޭއިރު "އަހަރެން މަޢާފަށް މިއެދެނީ، އެކަމަކު ކަލޭވެސް..." ފަދަ ޢުޛުރުތައް ކުރިއަށް ނުނެރޭށެވެ. މަޢާފަށް އެދުމަކީ ތިމާއަށް ކުރެވުނު ކުށުގެ ފުރިހަމަ ޒިންމާ އުފުލައި، އެކަމުގެ ސަބަބުން އަނެކާއަށް ލިބުނު ހިތްދަތިކަން ޤަބޫލުކުރުމެވެ. އަދި ދެވަނަ ފަހަރަށް އެފަދަ ކަމެއް ތަކުރާރު ނުކުރުމަށް ޢަޒުމް ކަނޑައެޅުމެވެ. މަޢާފުގެ ތެދުވެރިކަން ހާމަވާނީ ބަހަށްވުރެ ބޮޑަށް ޢަމަލުންނެވެ.
13. ކުޑައިމީސްކުރުމެއް ނެތި، ދީލަތިކަމާއެކު އެހީތެރިވުން
ހަޤީޤީ ދީލަތިކަމަކީ އަނެކާގެ ޢިއްޒަތާއި އަބުރު ރައްކާތެރިކޮށްދީގެން ވެވޭ އެހީތެރިކަމެވެ. މީހަކަށް ވެދިން އެހީތެރިކަމެއްގެ ވާހަކަ ތަކުރާރުކޮށް ހަނދާންކޮށްދީ، އެމީހާ ދަންމަވައި، ނިކަމެތިކޮށްނުލާށެވެ. އަދި އެ އެހީތެރިކަމުގެ ބޭނުން ހިފައިގެން އަނެކާ ކޮންޓްރޯލްކުރަން މަސައްކަތް ނުކުރާށެވެ. އެންމެ މާތް ޞަދަޤާތަކީ އަދި ހެޔޮކަމަކީ، އެއްވެސް ބަދަލަކަށް އެދުމެއް ނެތި ސިއްރިޔާތުގައި ކުރެވޭ ކަންކަމެވެ.
14. އެހެން މީހުންގެ ކާމިޔާބީގައި ހަސަދަވެރިކަމެއް ނެތި އުފާފާޅުކުރުން
އެހެން މީހަކަށް ލިބޭ ނިޢުމަތަކީ ނުވަތަ ކާމިޔާބީއަކީ ތިމާއަށް ލިބުނު އުނިކަމެއް ނޫނެވެ. މީހުންގެ ކުރިއެރުމަށް ހިތްހެޔޮކަމާއެކު މަރުޙަބާ ކިޔަން ދަސްކުރާށެވެ. ޙަސަދަވެރިކަމަކީ އަމިއްލަ ހިތުގެ ހަމަޖެހުން ނަގާލައި، އަނެކާގެ އުފާ ތިމާގެ ހިތާމައަކަށް ބަދަލުކޮށްލާ ނުބައި ބައްޔެކެވެ. ކޮންމެ އިންސާނަކަށްވެސް ރިޒްޤާއި ކާމިޔާބީ ލިޔުއްވާފައިވަނީ އެމީހަކަށް ކަނޑައެޅިގެންވާ ވަގުތުގައެވެ.
15. އަމިއްލަ އެދުން ފުދުމަށްފަހުގައިވެސް ހެޔޮކޮށް ހިތުން
ބައެއް މީހުން ހެޔޮފޯރުވަނީ ހަމައެކަނި އެމީހުންގެ ބޭނުމެއް ފުއްދުމަށްޓަކައެވެ. ބޭނުން ފުދުމުން ކުރީގެ ގުޅުން ކަނޑާލައި، ބީރައްޓެހިވެގަނެއެވެ. ތިމާގެ އަޚްލާޤުގެ މާތްކަން އެނގިގެންދަނީ، ތިމާއަށް އެއްވެސް ފައިދާއެއް ކޮށްދެވެން ނެތް މީހުންނާ މެދު ދަމަހައްޓާ އޯގާތެރިކަމުންނެވެ. އިންސާނުންނަކީ ބޭނުން ހިފުމަށްފަހު އެއްލައިލަންޖެހޭ ވަސީލަތްތަކެއް ނޫނެވެ.
އަޅުގަނޑުމެންގެ ސަޚުޞިއްޔަތު ބިނާކޮށްދޭ އަސާސްތައް
އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިވެހި މުޖުތަމަޢަށް މިއަދު އެންމެ ބޮޑަށް ބޭނުންވަނީ، ވަގުތަށް ކަމޭހިތާ، އަނެކާގެ އަބުރު ރައްކާތެރިކުރާ، އިތުބާރު ދަމަހައްޓާ، އަދި އެއްވެސް ބަދަލަކަށް އުންމީދުނުކޮށް ހެޔޮކަން ފަތުރާނެ ހެޔޮލަފާ އަފްރާދުންނެވެ. މި އަދަބުތަކަކީ ޤާނޫނަކުން މަޖުބޫރުކޮށްފައި ނެތް ނަމަވެސް، މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޢާއިލާތަކާއި، ވަޒީފާގެ މާޙައުލާއި، މުޅި ޤައުމުގެ އެކުވެރިކަން ދަމަހައްޓައިދޭނެ އެންމެ ވަރުގަދަ ބިންގަލެވެ. ދުނިޔެ ދޫކޮށް ދާއިރުވެސް، މީސްތަކުންގެ ހިތްތަކުގައި ތިމާއާ މެދު އޮންނާނެ އެންމެ ރިވެތި ހަނދާނަކީ ތިމާގެ ކިބައިން ފެނުނު މިފަދަ މާތް އަޚްލާޤެވެ.
ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލު